Aktualności

Polacy zamieszkujący tereny byłego zaboru pruskiego, wraz z wejściem w życie ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego z 20 stycznia 1920 roku, mogli uzyskać obywatelstwo Polskie na dwa sposoby.

            Po pierwsze w drodze generalnego uznania obywatelstwa polskiego z tytułu stałego zamieszkania obywateli niemieckich. Opiera się ono na traktacie wersalskim z Polską, wspomnianą ustawę o obywatelstwie Państwa Polskiego, art. 91 traktatu wersalskiego z Niemcami oraz polsko-niemieckich konwencjach: górnośląskiej (podpisanej w Genewie w 1922) i wiedeńskiej (1924). Podstawową regułą w tym wypadku było przyznanie obywatelstwa polskiego obywatelom niemieckim stale zamieszkującym na terytorium Polski. Zamieszkanie to musiało obejmować okres rozpoczynający się przed 2 stycznia 1908, a kończący się 10 stycznia 1920. Na ocenę stałości nie miało wpływu czasowe opuszczenie miejsca zamieszkania o ile “towarzyszące temu okoliczności niedwuznacznie wskazywały na zamiar zachowania dotychczasowego miejsca zamieszkania.” (Ramus 1980, 59) Szersze spojrzenie na pojęcie zamieszkania rzuca art. 4 §1 traktatu wersalskiego z Polską, który wskazuje, że “zamieszkanie zaś […] zostało stworzone, gdy obywatel niemiecki w obrębie terytorium Polski osiedlił się w taki sposób, aby tam dążyć do zrealizowania swych celów życiowych i przebywać zazwyczaj i regularnie bez zamiaru opuszczenia obranej siedziby […]. Przebywanie w charakterze przejściowym lub dla celów rozrywkowych, jak wczasy letnie, doglądanie przedsiębiorstwa, polowanie, nie stwarzało w rozumieniu konwencji zamieszkania.” (Ramus, 1980, 61). Ograniczenie daty rozpoczęcia zamieszkania do 2 stycznia 1908 podyktowane było polityką państwa polskiego starającego się ograniczyć nadawanie obywatelstwa osobom narodowości niemieckiej. Taki sam cel stał za przepisem wyłączającym prawo do ubiegania się o obywatelstwo polskie urzędnikom niemieckim pozostającym bezpośrednio w służbie państwowej, którzy przed 1 kwietnia 1920 r. nie otrzymali zwolnienia lub o takie zwolnienie nie poprosili.

            Po drugie poprzez wybór (opcje). Polacy obywatele niemieccy mający ukończone 18 lat, zarówno mieszkający na terenie Niemiec jak i poza nimi, w ciągu 2 lat od daty 10 stycznia 1920 roku (wejście w życie Traktatu Wersalskiego) mogli dokonać wyboru obywatelstwa. Początkowo ograniczenia dotyczyły tylko Polaków z obywatelstwem niemieckim mieszkających poza Niemcami i Polską. Osoby te w polskim przedstawicielstwie dyplomatycznym lub konsularnym musiały podjąć szereg czynności formalnych. Z czasem wprowadzono weryfikację polskiego statusu. Określono, że niewystarczającym jest spełnienie kryteriów formalnych takich jak polskie nazwisko lub znajomość języka. Należało przedstawić dowody polskiej przynależności narodowej, mogło to być np. członkostwo w stowarzyszeniu polskim. 

Ostatnią podstawą nabycia obywatelstwa polskiego była podstawa wyrażona w art. 7 wspomnianej wcześniej Konwencji wiedeńskiej. Zgodnie z tym przepisem, obywatele niemieccy, urodzeni na ziemiach byłego zaboru pruskiego z rodziców, którzy w chwili ich urodzenia mieli zamieszkanie w obrębie tego terytorium, nabyli obywatelstwo polskie z samego prawa. Co istotne, nabycie to miało miejsce bez względu na to, czy takie osoby same miały zamieszkanie w obrębie wspomnianego terytorium w dniu 10 stycznia 1920 roku. Przepis ten działał więc automatycznie i do takiego nabycia nie było wymagane żadne szczególne oświadczenie. Aczkolwiek, jeśli obywatele niemieccy, którzy nabyli polskie obywatelstwo na powyższej podstawie, nie przenieśli się do Polski przed 10 lipca 1924 roku, uznawani byli za osoby, które tego obywatelstwa się zrzekły, chyba że przed 28 lutego 1925 roku upomnieli się o obywatelstwo polskie przed polskimi władzami. Takie uregulowanie miało na celu zniwelowanie automatyzmu nabywania obywatelstwa i ograniczenie sytuacji, w której osoba narodowości niemieckiej, w ogóle nie związana z Polską, stawała się polskim obywatelem.

Bibliografia:

1. Ustawa z dnia 20 stycznia 1920 roku o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz.U.1920.7.44 z dnia 1920.01.31)
2. Traktat między Głównemi Mocarstwami sprzymierzonemi i stowarzyszonemi a Polską, podpisany w Wersalu dnia 28 czerwca 1919 r. (Dz.U. 1920 nr 110 poz. 728)
3. Traktat pokoju między mocarstwami sprzymierzonemi i skojarzonemi i Niemcami, podpisany w Wersalu dnia 28 czerwca 1919 r. (Dz.U. 1920 nr 35 poz. 200)
4. Konwencja niemiecko-polska dotycząca Górnego Śląska, podpisana w Genewie dnia 15 maja 1922 roku. (Dz.U. 1922 nr 44 poz. 371)
5. Konwencja pomiędzy Polską a Niemcami o obywatelstwie byłych obywateli niemieckich Górnego Śląska, podpisana w Wiedniu dnia 30 sierpnia 1924 r.  (Dz.U. 1925 nr 21 poz. 148)