Na wstępie należy wskazać, że urodzenie się na terytoriach byłych państw zaborczych stanowiło co do zasady podstawę do uznania obywatelstwa polskiego z mocy prawa. Jednocześnie trzeba pamiętać, że zgodnie z art. 4 tzw. Małego Traktatu Wersalskiego (traktatu o mniejszościach), który wszedł w życie 10 stycznia 1920 r., istniała dodatkowa przesłanka konieczna do uznania obywatelstwa. Rodzice danej osoby musieli bowiem posiadać stałe miejsce zamieszkania na tym terytorium w chwili jej urodzenia.
Zasada ta została jednak ograniczona przede wszystkim w odniesieniu do obywateli byłego Imperium Rosyjskiego po wejściu w życie traktatu ryskiego z 18 marca 1921 r. Na jego podstawie osoby będące wcześniej obywatelami Imperium Rosyjskiego, które w dniu 30 kwietnia 1921 r. nie były wpisane do ksiąg ludności stałej byłego Królestwa Polskiego ani nie posiadały prawa do takiego wpisu, a także nie były zapisane do gminy wiejskiej lub miejskiej bądź do jednej z organizacji stanowych na ziemiach byłego Cesarstwa Rosyjskiego przyłączonych do Polski, traciły obywatelstwo polskie – nawet jeśli wcześniej zostało im ono przyznane. Zagadnienie to zostało szczegółowo omówione w orzeczeniu Najwyższego Trybunału Administracyjnego z dnia 22 października 1929 r.
Sprawa dotyczyła dra Aleksego Roznatowskiego. W 1921 r. starosta w Grodnie poświadczył, że Roznatowski wraz z rodziną jest obywatelem polskim, na podstawie czego w 1922 r. wydano mu dowody osobiste. Jednak w 1926 r. Urząd Wojewódzki w Białymstoku, a następnie w 1927 r. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych unieważniły to poświadczenie, uznając, że Roznatowskiemu nie przysługuje obywatelstwo polskie. W związku z tym złożył on skargę do Najwyższego Trybunału Administracyjnego.
Trybunał wskazał, że byli obywatele Imperium Rosyjskiego, którzy na podstawie traktatu ryskiego nabyli obywatelstwo rosyjskie lub ukraińskie, utracili z dniem 30 kwietnia 1921 r. obywatelstwo polskie, nawet jeśli wcześniej mogli je nabyć z tytułu urodzenia się na terytorium wchodzącym w skład państwa polskiego. W konsekwencji w sprawach dotyczących obywatelstwa osób pochodzących z byłego Imperium Rosyjskiego zastosowanie znajdowały postanowienia Traktatu Ryskiego, a nie Traktatu o mniejszościach.
Z postanowień traktatu ryskiego – pośrednio wynikających z art. VI – wynikało bowiem, że samo urodzenie się na terytorium należącym do państwa polskiego nie stanowiło wystarczającej podstawy do nabycia obywatelstwa polskiego. Osoby będące wcześniej obywatelami Imperium Rosyjskiego, które w dniu 30 kwietnia 1921 r. nie były wpisane do odpowiednich rejestrów ludności ani organizacji stanowych na ziemiach włączonych do Polski, nabywały obywatelstwo Rosji Sowieckiej lub Ukrainy.
Stanowisko to zostało zaakceptowane również w doktrynie – powoływał się na nie m.in. Walenty Ramus.
Na zakończenie należy podkreślić, że art. 4 Małego traktatu wersalskiego znajdował pełne zastosowanie jedynie w odniesieniu do ludności zamieszkującej tereny byłego zaboru austriackiego.
Bibliografia:
- Traktat o mniejszościach z 28 czerwca 1919 r., Dziennik Ustaw 1920, nr 110, poz. 728;
- Traktat ryski z 30 kwietnia 1921 r., Dziennik Ustaw 1921, 300/1921;
- wyrok Najwyższego Trybunału Administracyjnego z dnia 22 października 1929 roku, rej. 2484/27;
- W. Ramus, Instytucje prawa o obywatelstwie polskim, Warszawa 1980.
