LEX nr 3930593
Wyrok
Naczelnego Sądu Administracyjnego
z dnia 18 września 2025 r.
II OSK 1805/24
Ustalenie utraty obywatelstwa polskiego przez przodków osoby ubiegającej się o potwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego na podstawie przepisów ustawy z 1951 r.
Status:
orzeczenie prawomocne
TEZA aktualna
Okoliczność, że dziadkowie wnioskodawcy nigdy nie złożyli oświadczenia o zrzeczeniu się obywatelstwa polskiego, nie ma znaczenia w świetle jednoznacznego brzmienia cytowanego powyżej art. 4 pkt 2 ustawy z 19 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. z 1951 r. Nr 4, poz. 25). Nie ma znaczenia w rozpoznawanej sprawie również powód, dla którego dziadkowie strony mieszkali za granicą w dacie wejścia w życie tego przepisu. Sąd administracyjny w toku postępowania w sprawie potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego nie bada legalności przesiedleń przodków wnioskodawcy, a jedynie przesłanki nabycia lub utraty obywatelstwa przez wnioskodawcę lub jego przodków.
UZASADNIENIE
Skład orzekający
Przewodniczący: Sędzia NSA Jacek Chlebny (spr.).
Sędziowie: NSA Jerzy Stankowski, del. WSA Grzegorz Antas.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 18 września 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Z.K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 marca 2024 r. sygn. akt VII SA/Wa 68/24 w sprawie ze skargi Z.K. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 listopada 2023 r. znak: DOiR-I.6270.104.2023.AK w przedmiocie odmowy potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego oddala skargę kasacyjną
Uzasadnienie faktyczne
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 8 marca 2024 r., sygn. akt VII SA/Wa 68/24 oddalił skargę Z.K. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej: Minister lub organ II instancji) z 7 listopada 2023 r. o odmowie potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego.
Wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Z.K. (dalej: wnioskodawca lub skarżący) zwrócił się do organu z wnioskiem o potwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego. W uzasadnieniu tego wniosku wyjaśnił, że polskie obywatelstwo wywodzi po dziadku i babce ze strony ojca, tj. D.K. i Z.K., którzy posiadali obywatelstwo polskie. Dziadek wnioskodawcy urodził się w (…) r., mieszkał w miejscowości B. W (…) r. został przesiedlony do ZSRR. Zamieszkał w D. (d. USRR, obecnie Ukraina). Nie powrócił już do Polski. Babcia wnioskodawcy urodziła się w D. Ojciec wnioskodawcy B.K. urodził się również w D. (w (…) r.). Tam urodził się też w (…) r. wnioskodawca (legitymuje się paszportem ukraińskim).
Wojewoda Warmińsko-Mazurski (dalej: Wojewoda lub organ I instancji) decyzją z 25 września 2023 r. odmówił potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez Z.K. W ocenie organu I instancji zarówno dziadkowie wnioskodawcy, jak i jego ojciec, utracili obywatelstwo polskie na podstawie art. 4 pkt 1 ustawy z 19 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. z 1951 r. Nr 4, poz. 25, dalej: ustawa o obywatelstwie z 1951 r.) w związku z art. 1 i art. 7 ust. 2 Konwencji między Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich w sprawie uregulowania obywatelstwa osób o podwójnym obywatelstwie, podpisanej w Warszawie w dniu 21 stycznia 1958 r. (Dz. U. z 1958 r. Nr 32, poz. 143, dalej: Konwencja z 1958 r.). Wymienieni wyżej przodkowie wnioskodawcy posiadali polskie obywatelstwo aż do 8 maja 1959 r., kiedy to minął termin na składanie oświadczeń o wyborze obywatelstwa, o którym mowa w art. 2 Konwencji z 1958 r. i zostali uznani za obywateli tego państwa, na terenie którego zamieszkiwali (ZSRR). Spełniła się wtedy w stosunku do nich przesłanka utraty obywatelstwa polskiego, o której mowa w art. 4 pkt 1 ustawy o obywatelstwie z 1951 r. Organ I instancji podkreślił, że w świetle przepisów Konwencji z 1958 r. nie ma znaczenia, czy osoba mieszkała na ziemiach utraconych przez Państwo Polskie od urodzenia, czy też znalazła się tam na skutek przesiedlenia lub repatriacji.
Odwołanie złożył wnioskodawca, podnosząc, że jego dziadkowie nigdy dobrowolnie nie zrzekli się polskiego obywatelstwa, a do USRR zostali przesiedleni przymusowo i bezprawnie. Zaznaczył też, że nie wiadomo, czy ZSRR opublikował Konwencję z 1958 r. w swoim dzienniku urzędowym oraz wykonał jej postanowienia poprzez publikację informacji w prasie. Jeżeli takiej publikacji nie było, trudno ustalić, czy dziadek wnioskodawcy miał możliwość podjęcia decyzji o wyborze obywatelstwa.
Minister decyzją z 7 listopada 2023 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody.
W uzasadnieniu wskazał, że w pierwszej kolejności zwrócić należy uwagę na art. 4 pkt 2 ustawy o obywatelstwie z 1951 r., który znajduje zastosowanie w sprawie do dziadka wnioskodawcy. W ocenie organu II instancji dziadek i babka wnioskodawcy, a także jego ojciec, jako osoby narodowości ukraińskiej, zamieszkujące od (…) r. stale za granicą Polski (tj. na terenie obecnej Ukrainy), utracili obywatelstwo polskie na podstawie art. 4 pkt 2 ustawy o obywatelstwie z 1951 r. Narodowość ukraińską przodków wnioskodawcy organ II instancji ustalił na podstawie znajdujących się w aktach sprawy ukraińskich aktów urodzenia. Minister podkreślił, że niezależnie od spełnienia przez przodków wnioskodawcy przesłanki utraty obywatelstwa polskiego z art. 4 pkt 2 ustawy o obywatelstwie z 1951 r., słusznie organ I instancji wykazał, że spełniona jest również przesłanka utraty obywatelstwa z art. 4 pkt 1 tej ustawy w zw. z wejściem w życie Konwencji z 1958 r.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Z.K. zarzucił naruszenie art. 4 pkt 2 ustawy o obywatelstwie z 1951 r. poprzez błędne przyjęcie, że jego dziadkowie byli narodowości ukraińskiej, a także naruszenie przepisów Konwencji z 1958 r. polegające na tym, że organy nie ustaliły, czy jego przodkowie mieli świadomość wejścia tej Konwencji w życie, a co za tym idzie, czy mieli możliwość złożenia oświadczenia o wyborze obywatelstwa. Podniesiono także zarzuty naruszenia przepisów k.p.a. polegające m.in. na tym, że organ nie wziął pod uwagę, że przesiedlenie dziadków wnioskodawcy w 1946 r. nie było dobrowolne oraz na tym, że organ pominął dokumenty dotyczące narodowości dziadka skarżącego pochodzące z Niemiec, jak również te dotyczące siostry dziadka.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę, podzielając stanowisko organów. W ocenie Sądu I instancji zarówno dziadek, jak i ojciec strony oraz sam skarżący są osobami narodowości ukraińskiej, o czym świadczą ukraińskie akty urodzenia skarżącego oraz jego rodziców i dziadka, a także akty małżeństwa rodziców i dziadków strony, znajdujące się w aktach sprawy. Sąd podkreślił, że akty stanu cywilnego są dokumentami urzędowymi i stanowią wystarczającą podstawę do uznania, że skarżący i jego wstępni są narodowości ukraińskiej. Skoro zaś dziadek i ojciec strony w dacie wejścia w życie ustawy o obywatelstwie z 1951 r. mieszkali poza granicami Polski i mieli narodowość ukraińską, miał do nich zastosowanie art. 4 pkt 2 tej ustawy. Prawidłowo zatem zdaniem Sądu organ II instancji stwierdził, że skarżący nie mógł nabyć obywatelstwa polskiego, albowiem w dacie jego urodzin nie posiadali go jego rodzice. Sąd I instancji podzielił też pogląd organu II instancji, że nawet gdyby przyjąć, że dziadek i ojciec skarżącego nie utracili polskiego obywatelstwa na podstawie tego przepisu, to wobec wejścia w życie Konwencji z 1958 r. utraciliby je na podstawie art. 4 pkt 1 ustawy o obywatelstwie z 1951 r. Konwencja ta ostatecznie uregulowała bowiem kwestię obywatelstwa osób zamieszkałych na terenie ZSRR, które posiadały polskie obywatelstwo.
Skargę kasacyjną złożył Z.K., zaskarżając wyrok w całości. Zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj.:
1. art. 4 pkt 2 ustawy z 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że na mocy tego przepisu dziadkowie ojczyści wnioskodawcy, tj. D.I. i Z.Y., z dniem 19 stycznia 1951 r. utracili obywatelstwo polskie w sytuacji, gdy nie byli narodowości ukraińskiej i nie miał do nich zastosowania art. 4 pkt 2 ustawy o obywatelstwie z 1951 r., nigdy nie zrzekli się też polskiego obywatelstwa;
2. art. 4 pkt 2 ustawy o obywatelstwie z 1951 r. poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że na mocy tego przepisu ojciec wnioskodawcy B.K. z dniem 19 stycznia 1951 r. utracił obywatelstwo w polskie ślad za swoimi rodzicami;
3. art. 13 ustawy z 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego w zw. z art. 4 pkt 2 ustawy o obywatelstwie z 1951 r. poprzez zastosowanie tych przepisów w rozpoznawanej sprawie;
4. art. 15 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka z 10 grudnia 1948 r. poprzez niezastosowanie tego przepisu w rozpoznawanej sprawie;
5. art. 4 ust. 1 Konwencji z 21 stycznia 1958 r. zawartej w Warszawie między Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i Rządem ZSRR w sprawie uregulowania obywatelstwa osób o podwójnym obywatelstwie poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że dziadkowie skarżącego, a tym samym i ojciec skarżącego, mieli w dacie wejścia w życie tej Konwencji tylko obywatelstwo ZSRR w sytuacji, gdy warunkiem zastosowania przepisów tej Konwencji jest ustalenie, że dana osoba posiada obywatelstwo co najmniej dwóch państw; pośrednio zatem Sąd I instancji przyznaje, że jeszcze w dniu 8 maja 1958 r. małoletni wówczas ojciec wnioskodawcy (B.K.) posiadał obywatelstwo polskie (a co za tym idzie obywatelstwo polskie posiadali wtedy również jego rodzice, dziadkowie wnioskodawcy), Sąd I instancji pominął też kwestię, czy dziadkowie wnioskodawcy mieli świadomość, że Konwencja weszła w życie, a co za tym idzie, mieli rzeczywistą możliwość złożenia oświadczenia w sprawie obywatelstwa.
Podniesiono ponadto zarzuty naruszenia przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:
1. art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm.; dalej: p.p.s.a.) w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. polegające na przyjęciu, że dziadkowie ojczyści wnioskodawcy dobrowolnie opuścili terytorium Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w (…) r. i z uwagi na to, na podstawie ustawy o obywatelstwie z 1951 r., utracili obywatelstwo polskie w sytuacji, gdy masowe przesiedlenia, odbywające się na mocy zawartego w dniu 9 września 1944 r. w Lublinie Układu między PKWN a Rządem USRR w sprawie przesiedlenia ludności ukraińskiej z terytorium Polski do USRR i obywateli polskich z terytorium USRR do Polski, nie były dobrowolne, zwłaszcza w odniesieniu do członków rodziny wnioskodawcy, którzy zostali wywiezieni w sposób przymusowy w (…) turze przesiedleń;
2. art. 151p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. polegające na przyjęciu, że dziadek ojczysty i ojciec wnioskodawcy byli narodowości ukraińskiej w sytuacji, gdy etnicznie byli Polakami, a dziadek po matce, A.S., mógłby również zostać uznany za osobę narodowości żydowskiej;
3. art. 151p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. polegające na pominięciu dokumentów dotyczących narodowości i obywatelstwa dziadka ojczystego wnioskodawcy pochodzących z Niemiec, w których wskazywano na jego narodowość i obywatelstwo, jak również pominięciu dokumentów dotyczących siostry dziadka ojczystego wnioskodawcy, z których też wynika status rodziny, narodowość i obywatelstwo;
4. art. 141 § 4 w zw. z art. 151p.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie skargi w wyniku niewłaściwej oceny zebranego materiału dowodowego;
5. art. 151p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 k.p.a. poprzez przyjęcie, że organ II instancji prawidłowo rozpoznał sprawę w sytuacji, gdy organ II instancji nie dokonał wszechstronnych ustaleń i błędnie przyjął, że rodzina skarżącego była narodowości ukraińskiej;
6. art. 141 § 4 w zw. z art. 151p.p.s.a. poprzez brak odniesienia się do wszystkich zarzutów skargi, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Na podstawie tych zarzutów wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, a także zwrot kosztów postępowania.
W uzasadnieniu wskazano, że do wniosku o potwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego dołączono dokumenty, z których wynikało, że dziadek ojczysty skarżącego był Polakiem, pobierał naukę w polskiej szkole, na robotach przymusowych w Niemczech kwalifikowany był do osób narodowości polskiej. Podano, że siostra dziadka ojczystego wnioskodawcy (M.K.) została przesiedlona nie do USRR, lecz do (…) – uznano ją za Polkę. Nie można zaś w sposób zróżnicowany traktować rodzeństwa pochodzącego od tego samego ojca i matki, nie może być tak, że siostra była narodowości polskiej, a brat ukraińskiej. Z tych względów w ocenie skarżącego kasacyjnie rodzina jego dziadka nie powinna podlegać przesiedleniu z Polski i nie powinna podlegać przepisom Konwencji z 1958 r. Skarżący kasacyjnie zwrócił też uwagę, że zgodnie z art. 7 ust. 2 Konwencji z 1958 r. wybór obywatelstwa jednego z państw – stron Konwencji mógł nastąpić wprost (poprzez złożenie oświadczenia o wyborze obywatelstwa, w terminie roku od dnia wejścia w życie Konwencji) lub w sposób milczący (niezłożenie tego oświadczenia w terminie). Nie wiadomo, czy ZSRR, stosownie do art. 10 Konwencji, opublikował jej tekst w dzienniku urzędowym i wykonał jej postanowienia poprzez m.in. publikację tekstu Konwencji w prasie. Jeśli takich publikacji nie było, to zdaniem skarżącego kasacyjnie trudno o ustalenie, czy jego dziadek miał możliwość podjęcia decyzji o wyborze obywatelstwa. W ocenie strony skarżącej kasacyjnie Sąd I instancji pominął niesłusznie kontekst historyczny zdarzeń mających miejsce w ZSRR, rażące łamanie norm prawa międzynarodowego i automatyczne narzucanie obywatelstwa osobom zamieszkałym na terytorium wcielonym do ZSRR.
W piśmie z 14 czerwca 2024 r. skarżący kasacyjnie zrzekł się rozprawy i wniósł o rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym.
Uzasadnienie prawne
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
1. Skarga kasacyjna nie jest zasadna.
2. W pierwszej kolejności stwierdzić należy, że zarzuty skargi kasacyjnej są tożsame z zarzutami zgłoszonymi przez Z.K. na wcześniejszym etapie postępowania, tj. w skardze do Sądu I instancji, i były już przedmiotem badania przez ten Sąd. Naczelny Sąd Administracyjny podziela argumentację Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zawartą w zaskarżonym wyroku.
Nie jest zasadny zarzut naruszenia art. 4 pkt 2 ustawy o obywatelstwie z 1951 r., albowiem słusznie organ II instancji i Sąd I instancji stwierdziły, że na mocy tego przepisu dziadkowie wnioskodawcy (a w ślad za nimi małoletni w dniu wejścia w życie tej ustawy ich syn, a ojciec wnioskodawcy) utracili obywatelstwo polskie. Stosownie do tego przepisu obywatelem polskim nie jest osoba, która wprawdzie w dniu 31 sierpnia 1939 r. miała obywatelstwo polskie, jednak mieszka stale za granicą i jest narodowości ukraińskiej (lub innej, wymienionej w tym przepisie).
Słusznie organ II instancji i Sąd I instancji ustaliły, że z akt sprawy wynika, iż dziadek i ojciec skarżącego byli narodowości ukraińskiej. Okoliczność ta wynika jednoznacznie z aktów stanu cywilnego, których przetłumaczone na język polski kserokopie wnioskodawca sam przedłożył wraz z wnioskiem do organu. We wszystkich aktach urodzenia i aktach małżeństwa wnioskodawcy i jego przodków w rubryce narodowość widnieje określenie ukraińska. Z akt sprawy nie wynika, żeby skarżący kiedykolwiek próbował podważać treść tych dokumentów urzędowych przed właściwymi organami ukraińskimi.
Wobec jednoznacznie brzmiących dokumentów urzędowych, nie może mieć przesądzającego znaczenia dla ustalenia tej kwestii fakt, że siostra dziadka została przesiedlona nie do ZSRR (na teren obecnej Ukrainy), ale do K., podobnie jak przedstawione kserokopie dokumentów niemieckich, które dotyczyły zatrudnienia (podczas II wojny światowej). Skoro dziadek strony mieszkał w Polsce do (…) r., to uczęszczanie do polskiej szkoły również nie może samo w sobie świadczyć o polskiej narodowości.
Tym samym nie doszło również do naruszenia art. 151p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.
Okoliczność, że dziadkowie wnioskodawcy nigdy nie złożyli oświadczenia o zrzeczeniu się obywatelstwa polskiego, nie ma znaczenia w świetle jednoznacznego brzmienia cytowanego powyżej art. 4 pkt 2 ustawy o obywatelstwie z 1951 r. Nie ma znaczenia w rozpoznawanej sprawie również powód, dla którego dziadkowie strony mieszkali za granicą w dacie wejścia w życie tego przepisu. Sąd administracyjny w toku postępowania w sprawie potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego nie bada legalności przesiedleń przodków wnioskodawcy, a jedynie przesłanki nabycia lub utraty obywatelstwa przez wnioskodawcę lub jego przodków.
3. Sąd I instancji nie naruszył również art. 4 pkt 1 Konwencji z 1958 r. Przepisy tej Konwencji w powiązaniu z art. 4 pkt 1 ustawy o obywatelstwie z 1951 r. zostały przez organ II instancji i Sąd I instancji powołane jedynie ubocznie i powinny być traktowane jako wzmocnienie argumentacji w przedmiocie utraty obywatelstwa polskiego przez przodków wnioskodawcy. Stwierdzono prawidłowo, że nawet gdyby stronie udało się podważyć spełnienie przesłanek utraty obywatelstwa przez jego przodków na podstawie art. 4 pkt 2 ustawy o obywatelstwie z 1951 r. (co nie miało miejsca, jak wskazano powyżej), to i tak nie mogłoby to doprowadzić do uznania, że strona posiada polskie obywatelstwo. Przodkowie strony utraciliby obywatelstwo na podstawie art. 4 pkt 1 ustawy o obywatelstwie z 1951 r. i przepisów Konwencji z 1958 r. Skarżący sam w toku postępowania przed organami przyznał, że jego dziadek i ojciec posiadali obywatelstwo radzieckie. Nie złożyli oświadczeń o wyborze polskiego obywatelstwa. Dlatego też utraciliby polskie obywatelstwo najpóźniej w 1959 r.
W odniesieniu do zarzutów skarżącego, że Konwencja z 1958 r. mogła nie zostać należycie ogłoszona w ZSRR, wskazać należy, iż NSA jest uprawiony do badania jedynie skutków prawnych, jakie umowa ta wywarła w polskim porządku prawnym. Wprawdzie art. 10 tej Konwencji zawarto postanowienie, że zostanie ona opublikowana w prasie periodycznej Umawiających się Stron, jednak badanie czy i w jaki sposób drugie państwo – strona tej umowy ją opublikowało w dzienniku urzędowym oraz wykonało jej postanowienia m.in. poprzez publikację informacji o tej umowie w prasie pozostaje poza zakresem kontroli zarówno polskich organów administracji publicznej, jak i polskiego sądu administracyjnego (por. wyrok NSA z 23 kwietnia 2010, II OSK 565/09).
W tej sytuacji nie są zasadne również zarzuty naruszenia art. 141 § 4 w zw. z art. 151p.p.s.a.
4. Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.
