wersja językowa: Polska       | English       | Español       | Português       | français      

Hymn do miłości Ojczyzny

Święta miłości kochanej Ojczyzny,
Czują cię tylko umysły poczciwe!
Dla ciebie zjadłe smakują trucizny
Dla ciebie więzy, pęta nie zelżywe.
Kształcisz kalectwo przez chwalebne blizny
Gnieździsz w umyśle rozkoszy prawdziwe,
Byle cię można wspomóc, byle wspierać,
Nie żal żyć w nędzy, nie żal i umierać.

Ignacy Krasicki

Orzecznictwo

 Poniżej orzeczenia sądów dotyczące spraw obywatelstwa:

  1. Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 czerwca 2016 r. II OSK 2737/15
  2. Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 czerwca 2016 r. II OSK 2385/14
  3. Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 7 kwietnia 2016 r. II OSK 1927/14
  4. Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 stycznia 2016 r. IV SA/Wa 1912/15
  5. Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 19 lutego 2014 r. II SAB/Rz 116/13
  6. Wyrok z dnia 16 maja 2013 r Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie
  7. Wyrok z dnia 17 stycznia 2013 r Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie
  8. Wyrok z dnia 11 maja 2012 r. Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie
  9. Wyrok z dnia 24 kwietnia 2012 r Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie
  10. Wyrok z dnia 18 kwietnia 2012 r Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie
  11. Wyrok z dnia 8 marca 2012 r Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie
  12. Wyrok z dnia 17 lutego 2012 r Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie
  13. Wyrok z dnia 30 listopada 2010 r. Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie II OSK 1846/09
  14. Wyrok z dnia 30 listopada 2010 r. Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie II OSK 1668/09
  15. Wyrok z dnia 5 listopada 2010 r. Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie II OSK 1592/09
  16. Wyrok z dnia 28 października 2010 r. Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie II OSK 1700/09
  17. Wyrok z dnia 30 września 2010 r. Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie II OSK 1852/09
  18. Wyrok z dnia 29 września 2010 r. Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie II OSK 1618/09
  19. Wyrok z dnia 29 września 2010 r. Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie II OSK 1617/09
  20. Wyrok z dnia 8 września 2010 r. Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie II OSK 1616/09
  21. Wyrok z dnia 8 września 2010 r. Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie II OSK 1653/09
  22. Wyrok z dnia 31 maja 2010 r. Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie II OSK 454/09
  23. Wyrok z dnia 22 grudnia 2009 r. Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie II OSK 1868/08
  24. Wyrok z dnia 10 marca 2009 r. Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie II OSK 406/08
  25. Wyrok z dnia 23 stycznia 2009 r. Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie II OSK 1456/08
  26. Wyrok z dnia 22 stycznia 2009 r. Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie II OSK 42/08
  27. Wyrok z dnia 8 grudnia 2008 r. Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie II OSK 1328/07
  28. Wyrok z dnia 30 października 2008 r. Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie II OSK 924/07
  29. Wyrok z dnia 8 sierpnia 2008 r. Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie II OSK 189/07
  30. Wyrok z dnia 1 lipca 2008 r. Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie IV SA/Wa 781/08
  31. Wyrok z dnia 27 czerwca 2008 r. Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie IV SA/Wa 650/08
  32. Wyrok z dnia 25 czerwca 2008 r. Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie II OSK 686/07
  33. Wyrok z dnia 17 czerwca 2008 r. Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie IV SA/Wa 750/08
  34. Wyrok z dnia 13 czerwca 2008 r. Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie IV SA/Wa 701/08
  35. Wyrok z dnia 21 maja 2008 r. Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie IV SA/Wa 549/08
  36. Wyrok z dnia 14 maja 2008 r. Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie IV SA/Wa 568/08
  37. Wyrok z dnia 13 maja 2008 r. Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie V SA/Wa 505/08
  38. Wyrok z dnia 12 maja 2008 r. Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie IV SA/Wa 382/08
  39. Wyrok z dnia 7 maja 2008 r. Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie IV SA/Wa 337/08
  40. Wyrok z dnia 25 kwietnia 2008 r. Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie II OSK 172/07
  41. Wyrok z dnia 17 kwietnia 2008 r. Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie IV SA/Wa 353/08
  42. Wyrok z dnia 15 kwietnia 2008 r. Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie II OSK 396/07
  43. Wyrok z dnia 9 kwietnia 2008 r. Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie IV SA/Wa 279/08
  44. Wyrok z dnia 31 stycznia 2008 r. Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie II OSK 1919/06
  45. Wyrok z dnia 24 stycznia 2008 r. Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie IV SA/Wa 2367/07
  46. Wyrok z dnia 21 grudnia 2007 r. Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie II OSK 1783/06
  47. Wyrok z dnia 18 grudnia 2007 r. wojewódzki sąd administracyjny w Warszawie IV SA/Wa 2253/07
  48. Wyrok z dnia 3 października 2007 r. wojewódzki sąd administracyjny w Warszawie IV SA/Wa 1365/07
  49. Wyrok z dnia 24 stycznia 2007 r. wojewódzki sąd administracyjny w Warszawie IV SA/Wa 2241/06
  50. Wyrok z dnia 26 kwietnia 2006 r. wojewódzki sąd administracyjny w Warszawie IV SA/Wa 129/2006
  51. Wyrok z dnia 20 listopada 2006 r. wojewódzki sąd administracyjny w Warszawie IV SA/Wa 1274/06
  52. Wyrok z dnia 27 października 2006 r. wojewódzki sąd administracyjny w Warszawie IV SA/Wa 1254/2006
  53. Wyrok z dnia 12 października 2006 r. Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie II OSK 1156/2005
  54. Wyrok z dnia 12 października 2006 r. Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie II OSK 1013/2006
  55. Wyrok z dnia 12 października 2006 r. Naczelny Sąd Administracyjny w WarszawieII OSK 1130/2005
  56. Wyrok z dnia 14 września 2006 r. Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie II OSK 353/2006
  57. Wyrok z dnia 7 września 2006 r. wojewódzki sąd administracyjny w Warszawie IV SA/Wa 288/2006
  58. Wyrok z dnia 18 sierpnia 2006 r. wojewódzki sąd administracyjny w Warszawie IV SA/Wa 644/2006
  59. Wyrok z dnia 26 kwietnia 2006 r. wojewódzki sąd administracyjny w Warszawie IV SA/Wa 129/2006
  60. Wyrok z dnia 23 marca 2006 r. Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie II OSK 1361/2005
  61. Wyrok z dnia 23 lutego 2006 r. Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie II OSK 1279/2005
  62. Wyrok z dnia 14 grudnia 2005 r. Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie II OSK 1085/2005
  63. Wyrok z dnia 27 października 2005 r. Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie II OSK 1016/2005
  64. Wyrok z dnia 14 października 2005 r. Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie II OSK 267/2005
  65. Wyrok z dnia 14 grudnia 2005 r. wojewódzki sąd administracyjny w Warszawie IV SA/Wa 542/2005
  66. Wyrok z dnia 21 września 2005 r. wojewódzki sąd administracyjny w Warszawie IV SA/Wa 582/2005
  67. Wyrok z dnia 21 lipca 2005 r. wojewódzki sąd administracyjny w Warszawie IV SA/Wa 560/2005
  68. Wyrok z dnia 15 lipca 2005 r. Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie OSK 1411/2004
  69. Wyrok z dnia 15 lipca 2005 r. wojewódzki sąd administracyjny w Warszawie IV SA/Wa 778/2005
  70. Wyrok z dnia 12 lipca 2005 r. wojewódzki sąd administracyjny w Warszawie IV SA/Wa 612/2005
  71. Wyrok z dnia 1 lipca 2005 r. wojewódzki sąd administracyjny w Warszawie IV SA/Wa 571/2005
  72. Wyrok z dnia 31 maja 2005 r. wojewódzki sąd administracyjny w Warszawie IV SA/Wa 521/2005
  73. Wyrok z dnia 8 lutego 2005 r. wojewódzki sąd administracyjny w Warszawie II SA/Wa 261/2004
  74. Wyrok z dnia 3 listopada 2004 r. wojewódzki sąd administracyjny w Warszawie V SA 2127/2003
  75. Wyrok z dnia 6 października 2004 r. wojewódzki sąd administracyjny w Warszawie V SA 3946/2003
  76. Wyrok z dnia 27 maja 2004 r. wojewódzki sąd administracyjny w Warszawie II SA/Wa 270/2004
  77. Wyrok z dnia 9 listopada 2001 r. Sąd Najwyższy III RN 1/2001
  78. Wyrok z dnia 17 września 2001 r. Sąd Najwyższy III RN 56/2001
  79. Wyrok z dnia 11 września 2001 r. Naczelny Sąd Administracyjny (do 2003.12.31) w Warszawie V SA 150/2001
  80. Wyrok z dnia 10 września 1999 r. Naczelny Sąd Administracyjny (do 2003.12.31) w Warszawie V SA 301/1999
  81. Uchwała z dnia 9 listopada 1998 r. Naczelny Sąd Administracyjny (do 2003.12.31) w Warszawie OPS 4/1998
  82. Wyrok z dnia 13 lutego 1997 r. Naczelny Sąd Administracyjny (do 2003.12.31) w Warszawie V SA 246/1996
  83. Wyrok z dnia 28 maja 1996 r. Sąd Najwyższy II URN 11/1996
  84. 3Wyrok z dnia 14 września 1993 r. Naczelny Sąd Administracyjny (do 2003.12.31) w Warszawie V SA 1203/1993
  85. Postanowienie z dnia 18 kwietnia 1985 r. Naczelny Sąd Administracyjny (do 2003.12.31) w Warszawie III SA 404/1985
  86. Postanowienie z dnia 17 grudnia 1980 r. Sąd Najwyższy I CR 420/1980

do góry


Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie
z dnia 24 stycznia 2008 r.
IV SA/Wa 2367/07

Orzekanie w przedmiocie obywatelstwa osoby nieżyjącej, na podstawie art. 17 ust. 4 ustawy z 1962 r. o obywatelstwie polskim, może dotyczyć nie tylko "utraty obywatelstwa" lecz także jego posiadania w chwili śmierci.
LEX nr 480488
480488
Dz.U.2000.28.353: art. 17


Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Łukasz Krzycki (spr.).
Sędziowie: NSA Otylia Wierzbicka, Asesor WSA Danuta Szydłowska.
Protokolant: Marcin Lesner.


Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 stycznia 2008 r. sprawy ze skargi Hubertusa W. i Irmgarda W. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 19 września 2007 r. nr (...) w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego
oddala skargę.


Uzasadnienie faktyczne

Zaskarżoną decyzją z dnia 19 września 2007 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, na zasadzie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a., uchylił decyzję Wojewody O. z dnia 23 stycznia 2007 r. w przedmiocie odmowy poświadczenia posiadania obywatelstwa polskiego przez Friedricha W. urodzonego w O. w 1882 r. oraz umorzył postępowanie przed organem I. instancji.
W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, Minister wskazał, iż postępowanie w przedmiocie potwierdzenia obywatelstwa prowadzone było w trybie art. 17 ust. 4 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. Nr 10, poz. 49 ze zm.) na wniosek Hubertusa i Irmgardy W. - wnuków p. Friedricha W., zmarłego w 1986 roku. Organ I. instancji odmówił potwierdzenia posiadania obywatelstwa z uwagi na brak dokumentów, które wskazywałyby, iż Friedrich W., urodzony na terenie ówczesnych Niemiec kiedykolwiek nabył obywatelstwo polskie. Na żądanie organu odwoławczego, skierowane do wnioskodawców, o wykazanie interesu prawnego lub ciążącego na nich obowiązku, w rozumieniu art. 28 k.p.a., odnośnie ustalenia statusu państwowego ich dziadka, wnioskodawcy wskazali, iż ustalenie tej okoliczności jest niezbędne celem umiejscowienia aktu zgonu tej osoby, w późniejszym postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku oraz jako dowód w toczącym się postępowaniu przed Samorządowym Kolegium Odwoławczym w O.
Organ administracji uznał, iż wnioskodawcy nie mają statusu strony w postępowaniu dotyczącym ustalenia statusu państwowego swojego dziadka, nie mogli więc skutecznie żądać wszczęcia postępowania w tym przedmiocie. W szczególności wskazano, iż kwestia obywatelstwa nie ma znaczenia w kontekście możliwości dokonania stosownych wpisów w aktach stanu cywilnego (kwestia transkrypcji zagranicznego aktu zgonu). Według informacji uzyskanych od Samorządowego Kolegium Odwoławczego kwestia obywatelstwa Friedricha W. nie ma znaczenia w sprawie toczącej się przed tamtym organem. Interesu prawnego nie można wywodzić również z samej chęci wystąpienia w przyszłości o stwierdzenie nabycia spadku. Interes taki nie jest oparty na przepisach prawa materialnego (samo prawo posiadania obywatelstwa ma charakter osobisty) ani nie wynika z obowiązku nałożonego przez określony organ administracji lub sąd. Skoro występujący z wnioskiem o wszczęcie postępowania nie mieli prawa podmiotowego (jedynie interes faktyczny) żądania wszczęcia postępowania - postępowanie bezpodstawnie wszczęte należało umorzyć.
W skardze na decyzję Ministra p. Hubertus i Irmgarda W. zarzucili, iż organ administracji błędnie uznał, jakoby nie mieli interesu prawnego w sprawie dotyczącej obywatelstwa ich dziadka gdyż decyzja w tym przedmiocie ma bezpośredni wpływ na ich sytuacje prawną, jako spadkobierców Friedricha W. Bez wykazania obywatelstwa polskiego zmarłego wniosek o stwierdzenie praw do spadku zostałby odrzucony. Sądom polskim jurysdykcja przysługuje tylko do nieruchomości położonych w Polsce lub ruchomości znajdujących się w Polsce. Z kolei kwestionowane w odrębnym postępowaniu decyzje z lat 40-tych ub. wieku bezprawnie pozbawiły Friedricha W. prawa własności nieruchomości na ziemiach polskich, tak więc nie można wykazać by w masie spadkowej takie nieruchomości się znajdowały. Z tego tytułu nie przysługuje więc jurysdykcja sądom polskim.
Podniesiono także, iż kwestia statusu państwowego Friedricha W. może mieć w ocenie skarżących znaczenie w postępowaniu służącym zakwestionowaniu legalności orzeczeń z lat 40-tych, jako wydanych z pominięciem faktu, iż ich właściciel był obywatelem polskim. W tej sytuacji, zdaniem Strony skarżącej, wnioskodawcy mają własny, bezpośredni i obiektywnie sprawdzalny interes prawny do ubiegania się o wydanie decyzji w przedmiocie stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego.
Wskazano również, iż organ naruszył art. 10 k.p.a. nie informując strony o treści pisma SKO z dnia 16 lipca 2007 r. Równocześnie, nie wyjaśniając w sposób właściwy, iż skarżący mają interes prawny w postępowaniu w przedmiocie obywatelstwa swojego dziadka, naruszono także normę art. 6 i 7 k.p.a.
W odpowiedzi na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wskazano dodatkowo, iż powszechnie przyjętą praktyką jest zawieszanie przez sądy powszechne postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, o ile uznają konieczność potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez spadkodawcę stosowną decyzją. W takim przypadku organ administracji orzeka w przedmiocie obywatelstwa osoby zmarłej.


Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Sąd oddalił skargę, gdyż nie zasługuje ona na uwzględnienie, albowiem zaskarżone rozstrzygnięcie nie narusza prawa, w stopniu uzasadniającym jego uchylenie.
Trafnie uznał organ administracji, iż w świetle okoliczności sprawy, według stanu prawnego i faktycznego na dzień orzekania, brak było przesłanek do uznania, że Strona skarżąca ma interes prawny w sprawie dotyczącej statusu państwowego swojego dziadka. Żądanie wszczęcia postępowania nie wynikało także z obowiązku strony w rozumieniu art. 28 k.p.a. in fine.
Należy podkreślić, iż kwestia obywatelstwa określonej osoby dotyczy sfery praw osobistych, i możliwość żądania wydania orzeczenia w tym przedmiocie przez osoby trzecie ma charakter wyjątkowy. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego prezentowany jest pogląd, iż dotyczyć to może sytuacji, gdy status państwowy osoby nieżyjącej ma bezpośredni wpływ na obywatelstwo wnioskodawcy (nabycie obywatelstwa po rodzicach), przy czym wyrażany jest też pogląd iż orzekanie co do osoby nieżyjącej może dotyczyć wyłącznie kwestii ewentualnej utraty obywatelstwa nie zaś jego posiadania, w rozumieniu art. 17 ust. 4 ustawy o obywatelstwie polskim (patrz np. wyrok sygn. akt II OSK 353/06 str. 5 wrs 1-2 od dołu i str. 7 wrs. 13-14 od góry - niepubl.).
Wprawdzie, w ocenie Sądu orzekającego w niniejszym składzie, generalnie podstawą żądania wydania decyzji w przedmiocie obywatelstwa osoby nieżyjącej może być nie tylko bezpośredni wpływ jej statusu państwowego na kwestie obywatelstwa wnioskodawcy (wówczas orzeczenie dotyczy praw osobistych wnioskodawcy, a więc ma on interes prawny w sprawie) ale także w szczególnych przypadkach np. kwestie związane z roszczeniami majątkowymi. Również, zdaniem Sądu, orzekanie w przedmiocie obywatelstwa osoby nieżyjącej, na podstawie art. 17 ust. 4 ustawy o obywatelstwie polskim, może dotyczyć nie tylko "utraty obywatelstwa" lecz także jego posiadania w chwili śmierci. Uznanie bowiem, jako trafnej, generalnej tezy, iż nie możliwe jest orzekanie odnośnie posiadania obywatelstwa przez osoby nieżyjące lecz jedynie orzekanie w przedmiocie utraty obywatelstwa, prowadziłoby do tego, iż poza granicą orzekania pozostałyby co do zasady przypadki faktyczne, jak w niniejszej sprawie, gdzie organ I. instancji kwestionował posiadanie kiedykolwiek obywatelstwa polskiego przez Friedricha W. Bowiem w takim przypadku orzekanie w przedmiocie utraty obywatelstwa byłoby niezasadne. Jednocześnie trudno znaleźć racjonalne podstawy dla sformułowania hipotezy, iż wolą prawodawcy było wyłączenie tego rodzaju przypadków z zakresu kognicji organu administracji.
Reasumując należy stwierdzić, iż, co do zasady, dopuszczalne jest w przypadkach szczególnych, orzekanie w przedmiocie obywatelstwa osoby nieżyjącej na wniosek osób mających w tym np. interes majątkowy. Jednak przypadki orzekania nie mogą być interpretowane rozszerzająco.
W ocenie Sądu, we wskazanych przypadku gdy orzekanie związane jest z interesem majątkowym wnioskodawcy, jego status strony postępowania nie wynika z indywidualnego interesu prawnego w rozumieniu art. 28 k.p.a. część wstępna, skoro status obywatelstwa jest prawem osobistym, a kwestia ochrony roszczeń majątkowych osób trzecich nie należy do kompetencji organów administracji. Brak jest bowiem przepisów prawa materialnego z których możnaby wywieść dla takich osób roszczenie do organu administracji o ochronę konkretnego prawa w trybie orzekania w drodze decyzji administracyjnej. Natomiast źródłem uzyskania statusu strony może być konkretna sytuacja prawna wnoszącego o orzeczenie w przedmiocie obywatelstwa. Chodzi konkretnie o przypadek, wskazany w art. 28 k.p.a. in fine, gdy status strony wynika z żądania skierowanego do organu administracji, w związku z obowiązkiem ciążącym na wnioskodawcy. Źródłem tego obowiązku może być zarówno przepis powszechnie obowiązujący (obowiązek wynikający ex lege) jak i konkretne rozstrzygnięcie procesowe, skierowane do strony przez organ administracji lub sąd.
Odnosząc powyższe rozważania na grunt rozpatrywanej sprawy należy stwierdzić, iż samo twierdzenie Skarżących, o możliwym wpływie orzeczenia w przedmiocie statusu państwowego ich dziadka na ich sytuacje majątkową nie stanowi o istnieniu interesu prawnego po stronie wnioskodawców. Nie mając interesu prawnego w sprawie nie mogą więc skutecznie żądać wszczęcia postępowania w sprawie (art. 61 ust. 1 k.p.a.), a o ile postępowanie takie zostanie wszczęte, należy je umorzyć (art. 105 § 1 k.p.a.), jak to uczynił organ administracji w rozpoznawanej sprawie, odwołując się do treści art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a.
Uzyskanie statusu strony może wynikać natomiast z uwarunkowań procesowych w konkretnych postępowaniach toczących się przed innymi organami bądź sądami. I tak w przypadku wszczęcia postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, o ile sąd powszechny uzna, iż wyjaśnienie kwestii obywatelstwa, jest niezbędne w drodze orzeczenia stosowna decyzją, może zawiesić postępowanie na zasadzie art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c. Należy podkreślić, iż z uwagi na brak ustawowego obowiązku przedkładnia, łącznie z wnioskiem o nabycie spadku, po osobie która posiada również obywatelstwo obce, decyzji o posiadaniu obywatelstwa polskiego wydanej na zasadzie art. 17 ust. 4 ustawy o obywatelstwie polskim, nie przedłożenie takiego dokumentu nie powinno prowadzić do odrzucenia wniosku z uwagi na brak formalny. W ocenie sądu powszechnego, orzekającego w sprawie, pozostaje kwestia, czy przedłożenie stosownego dokumentu z uwagi na konkretne uwarunkowania formalne i faktyczne jest niezbędne.
Analogicznie w przypadku postępowania administracyjnego, gdy dla orzeczenia w określonej sprawie konieczne jest przesądzenie statusu państwowego określonej osoby, a do orzekania w tym przedmiocie właściwy jest inny organ administracji, organ prowadzący postępowanie jest z kolei zobligowany do zawieszenia postępowania, na zasadzie art. 97 § 1 pkt 4 k.p.a.
Stosowne rozstrzygnięcia procesowe (np. postanowienia), o ile z ich treści wynika konieczność orzeczenia w przedmiocie obywatelstwa, mogą być podstawą dla zainteresowanych do żądania wydania decyzji w przedmiecie obywatelstwa osoby nieżyjącej stosownie do treści art. 28 in fine k.p.a., a więc wszczęcia postępowania, w myśl art. 61 § 1 k.p.a.
W świetle wskazanych zasad, z uwagi na generalnie osobisty charakter kwestii obywatelstwa, poza oceną organu orzekającego w tym przedmiocie jest kwestia, czy w konkretnym przypadku status państwowy określonej nieżyjącej osoby ma faktyczny wpływ np. na sytuację majątkową spadkobierców. Kwestie te są rozważane co do meritum przez organy administracji lub sądy właściwe do załatwienia konkretnych spraw.
Jeszcze raz należy podkreślić, iż w polskim systemie prawnym brak jest powszechnego obowiązku dokumentowania statusu państwowego zamarłych osób dokumentem - poświadczenie posiadania obywatelstwa polskiego. Posługiwanie takim dokumentem nie jest wymagane ex lege zarówno przy załatwianiu spraw administracyjnych jak i w obrocie powszechnym. Jednocześnie kwestia statusu państwowego należy do sfery praw osobistych. Stąd nie do przyjęcia jest wykładnia przepisów prowadząca do sytuacji, iż np. zstępni osoby zmarłej ubiegać się mogą o uzyskanie decyzji dotyczącej obywatelstwa tej osoby niejako "na wszelki wypadek" - o ile, w ich ocenie, w przyszłości decyzja taka może być przydatna. Poza zakresem kompetencji organu orzekającego w sprawie obywatelstwa pozostaje także kwestia stosunków majątkowych wnioskodawcy związanych z ewentualnym dziedziczeniem, czy innymi roszczeniami związanymi z przejęciem mienia. Kwestie te pozostają w kompetencji innych organów albo sądów.
W konkretnej sprawie, zwracając się uprzednio do wnioskodawców, prawidłowo oceniono, iż brak jest podstaw do uznania ich za stronę postępowania, nie mają oni bowiem interesu prawnego w sprawie dotyczącej praw osobistych innej osoby. Prawidłowo też ustalono, iż nie byli oni obowiązani do wykazania w drodze decyzji statusu państwowego konkretnej osoby nieżyjącej. Bezsporne jest, iż postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku nie zostało nawet wszczęte, a w świetle stanowiska organu prowadzącego postępowanie administracyjne, na które powoływali się Skarżący - SKO w Opolu - nie jest konieczne ustalenie statusu państwowego Friedricha W. stosowną decyzją. Kwestia prawidłowości oceny dokonanej przez Kolegium pozostaje poza granicami niniejszej sprawy. Ocena ta może być bowiem kwestionowana w trybie zaskarżenia ostatecznego orzeczenia SKO do sądu administracyjnego. Strona nie wykazała także aby konieczność uzyskania decyzji wynikała z konkretnych czynności czy postępowań, związanych z prowadzeniem ksiąg stanu cywilnego.
Odnosząc się do zarzutu, iż Skarżący mają własny, bezpośredni i obiektywnie sprawdzalny interes prawny do ubiegania się o wydanie decyzji w przedmiocie stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego swojego dziadka, należy stwierdzić, iż wnioskodawcy w sprawie mają istotnie własny, bezpośredni i obiektywnie sprawdzalny interes, lecz jedynie o charakterze faktycznym, skoro przepisy prawa materialnego expressis verbis nie przyznają im prawa żądania orzekania przez organy administracji w sprawie praw osobistych osoby trzeciej.
Trafnie podniesiono w skardze, iż uchybieniem treści art. 10 k.p.a. był brak możliwości zaznajomienia ze stanowiskiem SKO przez stronę postępowania przed wydaniem zaskarżonego orzeczenia. Brak bowiem dowodu aby została ona powiadomiona o zgromadzeniu pełnego materiału dowodowego, stosownie do treści art. 81 k.p.a. Jednak uchybienie to nie mogło mieć wpływu na wynik sprawy, skoro kwestia prawidłowości dokonanej przez SKO oceny, czy obywatelstwo Friedricha W. ma znaczenie dla toczącej się przed Kolegium sprawy, pozostaje poza gestią organu orzekającego w przedmiocie obywatelstwa. W tej sytuacji uchybienie przepisom postępowania, jako nie mogące mieć wpływu na wynik sprawy, nie może skutkować uchyleniem zaskarżonej decyzji, co wynika a contrario z treści art. 145 § 1 pkt 1 lit c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Natomiast bezpodstawny jest zarzut naruszenia przepisów art. 6, 7 i 28 k.p.a.
Na marginesie należy wskazać, iż zarówno zaskarżone orzeczenie organu administracji jak i niniejszy wyrok nie zamykają Stronie skarżącej drogi do wystąpienia ze stosownym wnioskiem w przedmiocie obywatelstwa Friedricha W., o ile w konkretnym postępowaniu sądowym lub administracyjnym przedłożenie takiej decyzji byłoby niezbędne, co musiałoby znaleźć wyraz w stosownym orzeczeniu procesowym (np. w przedmiocie zawieszenia postępowania).
Z przytoczonych wyżej przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.




do góry

Wyrok
Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie
z dnia 31 stycznia 2008 r.
II OSK 1919/06

Osoby narodowości żydowskiej, które po powstaniu państwa Izrael przybyły do tego państwa z zamiarem stałego osiedlenia się w tym państwie, były obywatelami Izraela, także przed uchwaleniem ustawy o obywatelstwie izraelskim, co oznaczało nabycie obcego obywatelstwa w rozumieniu ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego.
LEX nr 453457
453457
Dz.U.1920.7.44: art. 11


Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia NSA Włodzimierz Ryms (spr.).
Sędziowie: NSA Jacek Chlebny, del. WSA Arkadiusz Despot-Mładanowicz.
Protokolant: Marcin Sikorski.


Sentencja

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 31 stycznia 2008 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej A.T. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 września 2006 r., sygn. akt IV SA/Wa 507/06, w sprawie ze skargi A.T. na decyzję Prezesa Urzędu do Spraw Repatriacji i Cudzoziemców z dnia 25 stycznia 2006 r., w przedmiocie odmowy stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego.


Uzasadnienie faktyczne

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 21 września 2006 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę A.T. na decyzję Prezesa Urzędu do Spraw Repatriacji i Cudzoziemców z dnia 25 stycznia 2006 r. w przedmiocie odmowy potwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego.
W uzasadnieniu wyroku Sąd przytoczył następujące okoliczności faktyczne i prawne sprawy: Decyzją z dnia 25 stycznia 2006 r. Prezes Urzędu do Spraw Repatriacji i Cudzoziemców utrzymał w mocy decyzję Wojewody Dolnośląskiego z dnia 13 września 2005 r. o odmowie stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez A.T. Prezes Urzędu do Spraw Repatriacji i Cudzoziemców wskazał, że skarżąca urodziła się dnia 5 marca 1939 r. w R., jako obywatelka polska. W 1948 r. skarżąca wraz z matką, w ramach emigracji, wyjechała z Polski i przybyła w styczniu 1949 r. do Izraela. Zdaniem organu, skarżąca utraciła obywatelstwo polskie, stosowanie do przepisu art. 11 pkt 1 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 7, poz. 44 z późn. zm.), ponieważ w 1948 r. nabyła obywatelstwo izraelskie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, oddalając skargę, stwierdził, że skarżąca utraciła obywatelstwo w wyniku nabycia obywatelstwa państwa obcego - izraelskiego. W ocenie Sądu, matka skarżącej oraz pozostająca pod jej opieką córka po przyjeździe do państwa Izrael, w rozumieniu ustawy uchwalonej przez Kneset dnia 5 lipca 1950 r. - Prawo powrotu (opubl. W Sefer Ha-Chukkim nr 51, str. 159), objęte były statusem imigrantów narodowości żydowskiej (oleh). Osoby narodowości żydowskiej posiadające status oleh, tak jak skarżąca, były do czasu kompleksowego uregulowania kwestii obywatelstwa, wyodrębnioną grupą osób stanowiącą o faktycznym istnieniu państwa Izrael, a zatem jednocześnie uważane były w świetle prawa publicznego za obywateli tego państwa. Istnienie państwa uznanego przez społeczność międzynarodową oznacza, bowiem, że państwo to tworzą obywatele. Zatem jako najpóźniejszy termin nabycia obywatelstwa izraelskiego przez skarżącą należy przyjąć dzień wejścia w życie ustawy - Prawo powrotu, ustanawiającej status oleh (rok 1950), a nie jak podnosiła skarżąca, ustawy uchwalonej przez Kneset dnia 1 kwietnia 1952 r. - Prawo o obywatelstwie (opubl. W Sefer Ha-Chukim nr 95, str. 146). Oznacza to, że w tej sprawie w zakresie ustalenia utraty obywatelstwa polskiego przez skarżącą mają zastosowanie przepisy ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego, a nie ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. Nr 4, poz. 25 z późn. zm.).
W skardze kasacyjnej od tego wyroku skarżąca zarzuciła naruszenie art. 11 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego. Skarżąca podniosła, że dzień nabycia obywatelstwa ma znaczenie dla określenia, od jakiego dnia następuje nabycie praw i obowiązków jednostki wobec państwa i państwa wobec jednostki. Status imigrantów narodowości żydowskiej (oleh) był kryterium uznania za obywatela państwa Izrael. Decyzja, że status oleh będzie przesłanką uzyskania obywatelstwa izraelskiego została podjęta dopiero z dniem uchwalenia przez Kneset ustawy z dnia 1 kwietnia 1952 r. - Prawo o obywatelstwie. Do tego momentu toczyły się dyskusje na temat kryteriów przyznania obywatelstwa, w tym w odniesieniu do osób mających statusu oleh. Stąd skarżąca w momencie uzyskania statusu oleh nie miała pewności, że nabędzie obywatelstwo państwa Izrael i tym samym utraci obywatelstwo polskie. Zakładając badanie przez władze polskie w dniu 10 stycznia 1949 r. lub w dniu wejścia w życie ustawy - Prawo powrotu okoliczności nabycia obywatelstwa obcego okazałoby się, że w tym momencie wnioskodawczyni nie nabyła jeszcze obywatelstwa obcego, a tym samym nie zostałaby spełniona przesłanka utraty obywatelstwa polskiego, o której mowa w art. 11 pkt 1 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego.
Przytaczając takie podstawy kasacyjne skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania.


Uzasadnienie prawne

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw uzasadniających jej uwzględnienie.
Zasadniczy zarzut podniesiony w skardze kasacyjnej, dotyczący naruszenia art. 11 pkt 1 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego i podważa stanowisko przyjęte w zaskarżonym wyroku, iż spełniona została przesłanka utraty obywatelstwa polskiego przez skarżącą, ponieważ skarżąca w okresie obowiązywania tej ustawy nabyła obce obywatelstwo (obywatelstwo izraelskie), co oznacza, że organ trafnie odmówił potwierdzenia posiadania przez skarżącą obywatelstwa polskiego. Uzasadnienie tego zarzutu wynika z rozumowania, że skoro ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego utraciła moc z dniem 19 stycznia 1951 r. (z dniem 19 stycznia 1951 r. weszła w życie ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim), a ustawa o obywatelstwie izraelskim uchwalona została dnia 1 kwietnia 1952 r. na podstawie tej ustawy skarżąca nabyła obywatelstwo izraelskie, to skarżąca nie mogła utracić obywatelstwa polskiego na podstawie art. 11 pkt 1 powołanej ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r., ponieważ ustawa ta już nie obowiązywała w dacie nabycia przez skarżącą obywatelstwa izraelskiego.
Zarzut ten nie jest trafny. Istota stanowiska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie sprowadza się do tego, czy można mówić o posiadaniu obywatelstwa państwa Izrael, przed wejściem w życie ustawy o obywatelstwie izraelskim z 1952 r. Analizy zagadnienia w tym zakresie Sąd dokonał z uwzględnieniem przedstawionych przez organ urzędowych tłumaczeń izraelskich ustaw z dnia 5 lipca 1950 r. prawo powrotu i z dnia 1 kwietnia 1952 r. o obywatelstwie izraelskim. Głównym argumentem, który zdaniem Sądu przemawiał za stanowiskiem, iż skarżąca była obywatelem izraelskim już w okresie obowiązywania ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego jest to, że skoro z dniem 14 maja 1948 r. proklamowano powstanie państwa Izrael na terytorium Erec Izrael (Deklaracja Niepodległości z dnia 14 maja 1948 r. o ustanowieniu Państwa Izrael) i państwo to zostało uznane w 1948 r. przez społeczność międzynarodową, to osoby stanowiące społeczność, która uznaje się za tworzącą to państwo oraz przyjmują prawa i obowiązki z tym związane, określane są mianem obywateli. Dotyczy to w szczególności osób narodowości żydowskiej, które przyjechały do Palestyny w celu osiedlenia się z zamiarem utworzenia państwa żydowskiego, zarówno przed proklamowaniem powstania państwa Izrael, jak i po jego powstaniu, którym przysługiwał status imigrantów (oleh). Osoby te miały faktyczne poczucie przynależności do wspólnoty tworzącej państwo oraz korzystały z praw i miały obowiązki, które wyznaczają relacje między państwem a obywatelem. Późniejsza ustawa z 1952 r. obywatelskie izraelskim jedynie potwierdzała ten stan rzeczy, stanowiąc, iż osoba narodowości żydowskiej, która powróciła, jako imigrant jest obywatelem Izraela. Takie stanowisko Sądu pierwszej instancji jest prawidłowe.
Ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego w art. 11 pkt 1 stanowiła, że obywatel polski traci, z mocy prawa, obywatelstwo polskie w razie nabycia obcego obywatelstwa, jednakże nie definiowała, jak należy rozumieć nabycie obcego obywatelstwa. Nabycie obywatelstwa obcego to nic innego jak uzyskanie statusu obywatela innego państwa. Kwestia bycia obywatelem innego państwa (nabycia obywatelstwa obcego) wynika z sytuacji panującej w poszczególnych państwach oraz przepisów tych państw, które regulują te sprawy w swoim ustawodawstwie. Oznacza to, że w każdym przypadku konieczne jest dokonanie oceny, czy sytuacja w określonym państwie uzasadnia ustalenie, że określona osoba stała się obywatelem danego państwa (nabyła obywatelstwo tego państwa). Jakkolwiek z reguły sprawy obywatelstwa są regulowane w odrębnych ustawach, to o byciu obywatelem określonego państwa można mówić także w sytuacji, gdy wprawdzie nie ma odrębnej ustawy o obywatelstwie, jednakże stosunki między istniejącym państwem a określonymi osobami są ukształtowane, co do ich treści w sposób wypełniający pojęcie obywatelstwa, rozumianego, jako istnienie określonych relacji między państwem a tymi osobami. Nie może mieć wobec tego przesądzającego znaczenia jednie formalne uregulowania sprawy obywatelstwa. Nie wnikając zbyt głęboko w rozważania doktrynalne, odwołując się jedynie do monografii W. Ramusa, Instytucje prawa o obywatelstwie polskim, PWN Warszawa 1980, str. 9-24, należy przyjąć, że obywatelstwo należy pojmować, jako stosunek publicznoprawny między państwem a jednostką (osobą), z którego to stosunku wynikają wzajemne prawa i obowiązki jednostki (osoby) i państwa, które stanowią materialnoprawną treść obywatelstwa. Jako specyficzne prawa i obowiązki związane z obywatelstwem przyjmuje się przede wszystkim te prawa i obowiązki, których nie mają cudzoziemcy, a więc prawa polityczne, prawo do ochrony dyplomatycznej w czasie pobytu obywatela za granicą, prawo powrotu do kraju, a gdy chodzi o obowiązek - to obowiązek wierności wobec państwa, obowiązek posłuszeństwa i obowiązki służby wojskowej. Inaczej mówiąc obywatelstwo jest trwałym węzłem prawnym łączącym osobę fizyczną z państwem, co oznacza prawną przynależność do określonego państwa, z której wynikają wzajemne prawa i obowiązki takiej osoby i państwa, stanowiące materialnoprawną treść obywatelstwa.
Z tych względów dla ustalenia, kiedy skarżąca nabyła obywatelstwo obce (izraelskie) nie może mieć przesądzającego znaczenia to, z jaką datą została uchwalona ustawa o obywatelstwie izraelski, ale to, czy można przyjąć, że już przed uchwaleniem tej ustawy określone osoby miały status prawny obywateli państwa Izrael. Sąd pierwszej instancji trafnie przyjął, że skoro na określonym terytorium powstało państwo Izrael, które zostało uznane przez społeczność międzynarodową, to osoby narodowości żydowskiej, które zamieszkały w tym państwie z zamiarem bycia obywatelami tego państwa, przyjmując przynależność do tego państwa, którą określały prawa i obowiązki między tymi osobami a państwem, składające się na treść obywatelstwa, stawały się obywatelami tego państwa.
Nie sposób przyjąć, że państwo Izrael w okresie od 1948 r. do 1952 r. (do czasu uchwalenia ustawy o obywatelstwie izraelskim) funkcjonowało, jako państwo, bez obywateli. Przeczy temu nie tylko ustawa o obywatelstwie izraelskim, która potwierdziła obywatelstwo izraelskie osób narodowości żydowskiej, które po utworzeniu państwa Izrael osiedliły się w Izraelu, jako imigranci, ale także ustawa o prawie powrotu, która określała prawa imigrantów narodowości żydowskiej, którzy wyrazili wolę osiedlenia się w Izraelu. Ponadto w tej sprawie z dokumentów przedłożonych przez skarżącą wynika, iż skarżąca posiada obywatelstwo izraelskie od 1949 r. Z tych względów należało przyjąć, iż osoby narodowości żydowskiej, które po powstaniu państwa Izrael przybyły do tego państwa z zamiarem stałego osiedlenia się w tym państwie, były obywatelami Izraela, także przede uchwaleniem ustawy o obywatelstwie izraelskim, co oznaczało nabycie obcego obywatelstwa w rozumieniu ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego.
W tym stanie rzeczy, skoro skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, oddalił skargę kasacyjną.




do góry

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie
z dnia 9 kwietnia 2008 r.
IV SA/Wa 279/08

1. Wydany na okoliczność wyjazdu do Izraela dokument podróży, nie może być indywidualnym zezwoleniem na zmianę obywatelstwa - stanowi jedynie podstawę uprawniającą do przekroczenia granic kraju.
2. W kwestii tak istotnej jak obywatelstwo strona musi zostać w sposób jednoznaczny poinformowana o zgodzie na nabycie obywatelstwa innego państwa wyrażonej w trybie art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. Nr 10, poz. 49) nie może natomiast, poprzez czynności konkludentne (wydanie dokumentu podróży), być zaskakiwana, że są one wyrazem udzielonego zezwolenia na zmianę obywatelstwa.
3. W prawie publicznym zamiar zainteresowanego, jego nieujawniona wprost we wniosku skierowanym do organów państwa wola, są pozbawione znaczenia prawnego.
LEX nr 563069
563069
Dz.U.2000.28.353: art. 13; art. 16


Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia NSA Otylia Wierzbicka.
Sędziowie WSA: Łukasz Krzycki, Asesor Danuta Szydłowska (spr.).


Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 kwietnia 2008 r. sprawy ze skargi A. A. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 21 grudnia 2007 r. nr DOiR.I.627/3855/07/PO w przedmiocie odmowy stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego
1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji,
2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz skarżącej A. A. kwotę 340 (trzysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


Uzasadnienie faktyczne

Zaskarżoną decyzją z dnia 21 grudnia 2008 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji po rozpatrzeniu odwołania A. A. utrzymał w mocy decyzję Wojewody Dolnośląskiego z dnia 30 października 2007 r. odmawiającą stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez A. A. poprzednio E. S.
W uzasadnieniu swojej decyzji organ odwoławczy wskazał, iż w myśl art. 17 ust. 4 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim posiadanie i utratę obywatelstwa polskiego stwierdza wojewoda. Odmowa stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego lub jego utraty następuje w drodze decyzji administracyjnej. Stwierdzenie posiadania lub utraty obywatelstwa polskiego dokonywane jest w formie decyzji zwanej "poświadczeniem posiadania obywatelstwa polskiego" lub "poświadczeniem utraty obywatelstwa polskiego". Decyzja powyższa ma charakter deklaratoryjny. Dla ustalenia podstawy nabycia i utraty obywatelstwa polskiego miarodajne są przepisy obowiązujące w chwili zdarzenia lub czynności, na skutek, których nastąpiło nabycie lub utrata obywatelstwa polskiego z mocy prawa. W trakcie postępowania organ ustalił, iż A. A., córka I. i G. z domu M., urodziła się jako E. S. w dniu 28 września 1952 r. w W. W dniu 22 lutego 1965 r. rodzice i sama zainteresowana wystąpili z podaniem do Rady Państwa o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie w związku z wyjazdem na stałe do państwa Izrael. A. A. wyjechała na podstawie dokumentu podróży serii (...) nr (...) i w dniu 18 maja 1966 r. nabyła obywatelstwo izraelskie. Wobec powyższego dla rozstrzygnięcia sprawy należy zastosować przepisy ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim.
Zgodnie z art. 13 ust. 1 powołanej ustawy, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie, w brzmieniu obowiązującym w dacie wyjazdu, obywatel polski tracił obywatelstwo polskie, jeżeli zostały spełnione łącznie dwa warunki:
- uzyskanie zgody właściwego organu polskiego na zmianę obywatelstwa polskiego oraz
- nabycie obywatelstwa obcego.
Jednocześnie ust. 2 cyt. art. 13 stwierdzał, iż zezwolenie na zmianę obywatelstwa udzielone rodzicom rozciąga się na dzieci pozostające pod ich władzą rodzicielską a w myśl ust. 5 zezwolenie na zmianę obywatelstwa dzieci które ukończyły 16 lat wymaga wyrażenia przez nie zgody.
Nie budzi wątpliwości, iż zainteresowana nabyła obywatelstwo izraelskie tak, więc do ustalenia pozostaje, czy rodzice zainteresowanej uzyskali skutecznie zgodę właściwego organu, którym była wówczas Rada Państwa, na zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie. Organ podkreślił, iż 14-cio letnia wówczas A. A. wyraziła zgodę na zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie poprzez złożenie podania. Zgodnie z przepisami rozdziału 2 Konstytucji PRL z 22 lipca 1952 r. Rada Państwa była samodzielnym naczelnym organem władzy państwowej i podlegała w całej swej działalności Sejmowi. Jej działalność opierała się na zasadzie kolegialności. Posiadała kompetencje władcze i prawotwórcze. Zgodnie z poglądami nauki prawa i orzecznictwem kodeks postępowania administracyjnego nie miał zastosowania w postępowaniu przez Radą Państwa. Konstytucja PRL stanowiła, że Rada Państwa oprócz kompetencji określonych w art. 25 ust. 1 pkt 1 może wykonywać również inne funkcje przewidziane dla niej w Konstytucji lub przekazane przez ustawy. Do tych ostatnich należało uprawnienie do decydowania w sprawach nadania i utraty obywatelstwa polskiego.
Przepisy ustawy o obywatelstwie polskim nie precyzowały trybu i formy udzielania zezwolenia na zmianę obywatelstwa. Ustawa nie określała, jaki charakter miało mieć owo zezwolenie, czy miał to być akt indywidualny czy też zezwolenie mogło mieć charakter generalny. Od początku lat 50-tych XX wieku do 1984 r. Rada Państwa w ramach swych ustawowych uprawnień przyjęła szczególne zasady postępowania w stosunku do osób deklarujących chęć wyjazdu na pobyt stały do Izraela i występujących z wnioskiem o zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie. W dniu 23 stycznia 1958 r. Rada Państwa wydała uchwałę nr 5/58 w sprawie zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego osobom wyjeżdżającym na stały pobyt do państwa Izrael.
Zdaniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji uchwała 5/58 była generalnym pod względem podmiotowym zezwoleniem na zmianę obywatelstwa polskiego na obywatelstwo izraelskie tym obywatelom polskim, którzy udając się na stały pobyt do Izraela złożyli prośbę o zmianę obywatelstwa. Zezwolenie udzielone Uchwałą rozciągało się także na dzieci pozostające pod ich władzą rodzicielską. Uchwała powyższa nie musiała podlegać publikacji, bowiem zgodnie z treścią art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 30 grudnia 1950 r. o wydawaniu Dziennika Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej i Dziennika Urzędowego Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski", ogłoszenie uchwał w "Monitorze Polskim" następowało, gdy było to przewidziane w obowiązującym przepisie lub w ogłaszanym akcie prawnym albo, gdy uznała to za wskazane Rada Państwa.
Rodzice wnioskodawczyni oraz ona sama składając wniosek o zezwolenie na zmianę obywatelstwa zainicjowali procedurę emigracyjną. Oświadczenie woli zawarte we wniosku zawierało deklarację opuszczenia terytorium Polski i udania się na pobyt stały do państwa Izrael. Tego rodzaju oświadczenie wypełniło dyspozycję pkt 1 uchwały Rady Państwa Nr 5/58 z dnia 23 stycznia 1958 r. i spowodowało, iż wniosek nie wymagał wydania indywidualnej uchwały na podstawie art. 13 ust. 1 ww. ustawy, lecz miała do niego zastosowanie cyt. uchwała Rady Państwa.
W opinii Ministra zakres skutków prawnych uchwały Rady Państwa z 1958 r. nie powinien być odnoszony do obecnych standardów stosowania prawa i oceniając skuteczność tej uchwały uznać należy, iż powodowała ona wskazane w niej skutki prawne, jako skuteczne zezwolenie na zmianę obywatelstwa w stosunku do osób spełniających wskazane kryteria o ile zdarzenia związane z wyjazdem miały miejsce w okresie obowiązywania uchwały.
Wobec powyższego organ stwierdził, iż małoletnia wówczas zainteresowana spełniła warunki określone w art. 13 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim skutkujące utratą obywatelstwa polskiego.
W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, A. A., zwana dalej skarżącą, wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji i utrzymanej nią w mocy decyzji organu I instancji oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego podniosła zarzut naruszenia prawa polegający na przyjęciu, że uchwała nr 5/58 Rady Państwa z dnia 23 stycznia 1958 r. stanowiła zezwolenie na zmianę obywatelstwa skutkujące utratą obywatelstwa polskiego przez skarżącą.
W uzasadnieniu skargi wskazano m.in., iż przywołana uchwała Rady Państwa nie mogła przyznawać generalnego zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego osobom deklarującym zamiar wyjazdu na pobyt stały do Izraela, co znajduje potwierdzenie w jednolitym obecnie orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.
W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o jej oddalenie, argumentując jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.


Uzasadnienie prawne

Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga jest uzasadniona i prowadzi do uchylenia zaskarżonej decyzji jak i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.
Art. 17 ust. 4 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. z 2000 r. Nr 28, poz. 353 ze zm.) stanowi, że posiadanie i utratę obywatelstwa polskiego stwierdza wojewoda. Odmowa stwierdzenia posiadania obywatelstwa lub jego utraty następuje w drodze decyzji administracyjnej. Specyfika spraw w przedmiocie obywatelstwa polega na tym, że wniosek strony skierowany do właściwego organu rozpoznany jest w świetle przepisów obowiązujących w dacie jego złożenia i orzekania przez organy, jednakże z uwzględnieniem stanu prawnego istniejącego w chwili zdarzenia mającego wpływ, czy też mogącego mieć wpływ na status obywatelstwa. Uchylając, zatem obydwie decyzje Sąd ocenił prawidłowość rozstrzygnięć pod względem stanu prawnego obowiązującego w chwili zdarzenia, które miało lub mogło mieć wpływ na status skarżącej.
W doktrynie, na tle udzielania zgody na zmianę obywatelstwa polskiego, prezentowane są rozbieżne poglądy. Prof. W. Ramus stwierdza wprawdzie, że zezwolenia dotyczące zmiany obywatelstwa mają charakter indywidualny, ale jednocześnie dopuszcza możliwość udzielenia generalnego zezwolenia na nabycie obywatelstwa, gdy zmiana obywatelstwa dotyczyła większej liczby osób (W. Ramus: Instytucje prawa o obywatelstwie polskim, Warszawa 1980, s. 248), natomiast prof. J. Jagielski wyraźnie podkreśla wyłącznie indywidualny charakter zezwolenia na zmianę obywatelstwa (J. Jagielski: Obywatelstwo polskie, Warszawa 1998, s. 123). W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażono pogląd, że zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego, jako przesłanka utraty obywatelstwa na podstawie art. 13 ust. 1 w związku z art. 16 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim, musiało mieć charakter indywidualnego i skierowanego do określonego adresata aktu Rady Państwa, którego nie mogła zastąpić generalna uchwała Rady Państwa (wyrok SN z dnia 17 września 2001 r. sygn. akt III RN 56/01, OSNAPiUS 2002, nr 13, poz. 299). Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela stanowisko sformułowane przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z dnia 27 października 2005 r., sygn. akt II OSK 965/05 oraz z dnia 23 marca 2006 r., sygn. akt II OSK 1361/05, zgodnie, z którymi to, czy uchwała z dnia 23 stycznia 1958 r. może być uznana w konkretnej sprawie jako skuteczne prawnie zezwolenie na zmianę obywatelstwa, jest uzależnione od spełnienia się ściśle określonych warunków.
Rodzice skarżącej podjęli starania o wyjazd do Izraela w 1965 r. Wniosek o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego datowany jest na dzień 22 luty 1965 r. Skarżąca opuściła terytorium Polski i nabyła obywatelstwo izraelskie w dniu 18 maja 1966 r. Oznacza to. że w kwestiach oceny posiadania lub utraty obywatelstwa polskiego przez skarżącą właściwe będą przepisy ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim, bo pod rządami tej ustawy wystąpiły czynności związane z wyjazdem i nabycie obywatelstwa państwa obcego. Zgodnie z treścią art. 13 ust. 1 w związku z art. 16 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. Nr 10, poz. 49), w brzmieniu obowiązującym w czasie, kiedy rodzice wnioskodawczyni starali się o zezwolenie na zmianę obywatelstwa, zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego powinno stanowić akt indywidualny, jednostkowy, skierowany do określonego adresata. Wynika to z gramatyczno-językowej wykładni wskazanych przepisów. Stosownie do treści art. 13 ust. 1 ustawy obywatel polski mógł nabyć obywatelstwo obce jedynie za zezwoleniem właściwego organu polskiego na zmianę obywatelstwa, a nabycie obywatelstwa obcego pociągało za sobą utratę obywatelstwa polskiego. Z kolei zgodnie z treścią art. 16 ust. 1 i 2 ustawy (również w brzmieniu obowiązującym w 1968 r.), o zezwoleniu na zmianę obywatelstwa polskiego orzekała Rada Państwa, przy czym zezwolenie następowało na wniosek Ministra Spraw Wewnętrznych. Treść zacytowanych przepisów nie budzi wątpliwości, co do tego, że utrata obywatelstwa polskiego mogła nastąpić na podstawie indywidualnego zezwolenia na zmianę obywatelstwa - wydanego przez Radę Państwa i skierowanego do każdego ubiegającego się o to.
Przesłanki utraty obywatelstwa w trybie określonym cytowanymi wyżej przepisami były następujące: po pierwsze - złożenie przez zainteresowanego wniosku o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego, po drugie - zezwolenie właściwego organu polskiego na zmianę obywatelstwa, przy czym o zezwoleniu na zmianę obywatelstwa polskiego orzekała Rada Państwa na wniosek Ministra Spraw Wewnętrznych, po trzecie - nabycie obywatelstwa obcego. W odniesieniu do rodziców skarżącej zostały spełnione tylko dwie z wymienionych przesłanek - pierwsza i ostatnia. Nie została natomiast spełniona przesłanka w postaci wydania przez Radę Państwa indywidualnego zezwolenia na zmianę obywatelstwa. Oznacza to w konsekwencji, że rodzice wnioskodawczyni a tym samym i ona, nie utracili polskiego obywatelstwa, ponieważ nie został spełniony konstytutywny warunek takiej utraty przewidziany w art. 13 ust. 1 ustawy.
Wydany na okoliczność wyjazdu do Izraela dokument podróży, wbrew sugestiom organów obu instancji, nie był indywidualnym zezwoleniem na zmianę obywatelstwa- stanowił jedynie podstawę uprawniającą do przekroczenia granic kraju. Fakt wydania paszportu nie może zostać uznany za tożsamy z zezwoleniem na zmianę obywatelstwa nie tylko dlatego, że to Rada Państwa powinna zezwolić na zmianę obywatelstwa, a nie organ, który wydawał paszporty, ale przede wszystkim, dlatego, że zezwolenia na zmianę obywatelstwa nie można domniemywać per facta concludentia.
W kwestii tak istotnej jak obywatelstwo strona musiała zostać w sposób jednoznaczny poinformowana o zgodzie na nabycie obywatelstwa innego państwa wyrażonej w trybie art. 13 ust. 1 ustawy o obywatelstwie polskim z 1962 r., nie mogła natomiast, poprzez czynności konkludentne (wydanie dokumentu podróży), być zaskakiwana, że są one wyrazem udzielonego zezwolenia na zmianę obywatelstwa. Indywidualnego zezwolenia na zmianę obywatelstwa wymaganego przez ustawę o obywatelstwie polskim nie mogła zastąpić również generalna uchwała Rady Państwa nr 5/58 z dnia 23 stycznia 1958 r. w sprawie zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego osobom wyjeżdżającym na stały pobyt do państwa Izrael (uchwała nie została opublikowana), albowiem brak było do tego podstaw ustawowych w ustawie z 1962 r., której przepisy nie przewidywały delegacji dla Rady Państwa do wydania uchwały regulującej w sposób odmienny od trybu ustawowego kwestie utraty obywatelstwa polskiego. Do wydania przez Radę Państwa uchwały Nr 5/58 brak było podstaw prawnych w ustawie z 1962 r. o obywatelstwie polskim oraz w Konstytucji PRL z 1952 r. Nawet gdyby przyjąć, że uchwała ta mogła zostać podjęta w ramach generalnych konstytucyjnych kompetencji Rady Państwa, to jednak nie mogła zmieniać - jako akt normatywny niższego rzędu - bezwzględnie obowiązujących przepisów ustawy o obywatelstwie polskim, precyzyjnie określających tryb postępowania przy zmianie obywatelstwa polskiego na obce, pociągającej za sobą utratę obywatelstwa polskiego.
Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim w art. 20 stanowi, że traci moc ustawa z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim, co jest równoznaczne z utratą mocy obowiązującej aktów wydanych na jej podstawie. Utrata mocy obowiązującej przez dany akt wykonawczy następuje z dniem wejścia w życie ustawy uchylającej ustawę upoważniającą, w tym przypadku po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. Przedmiotowa uchwała wydana została jako akt wykonawczy, powołując upoważnienie ustawowe z art. 13 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r., zakończyła, więc swój byt prawny w dacie, gdy nowa ustawa o obywatelstwie polskim z dnia 15 lutego 1962 r. weszła w życie, wobec braku innych uregulowań zawartych w przepisach przejściowych tej ostatniej ustawy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 września 2001 r., sygn. akt V SA 150/01, LEX nr 78960). Nie można w związku z tym uchwały Nr 5/58 Rady Państwa z 23 stycznia 1958 r. - wydanej na podstawie art. 13 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim - traktować jako aktu prawnego konwalidującego brak indywidualnego zezwolenia w odniesieniu do wnioskodawcy, który starał się o zezwolenie na zmianę obywatelstwa nie na podstawie art. 13 ust. 1 i 2 ustawy z 1951 r., lecz na podstawie art. 13 ust. 1 w związku z art. 16 ust. 1 ustawy z 1962 r.
Zmiana obywatelstwa należy do sfery prawa publicznego. W odniesieniu do podejmowanych przez zainteresowanego czynności z zakresu prawa publicznego nie dokonuje się zabiegów odpowiadających wykładni oświadczeń woli według reguł obowiązujących w prawie prywatnym (zwłaszcza według zasad wynikających z przepisów Kodeksu cywilnego). Nie miało, zatem znaczenia w 1965 r., i nie ma nadal, dlaczego wnioskodawczyni oraz jej rodzice chcieli wówczas zmienić obywatelstwo. Wniosek o zezwolenie na zmianę obywatelstwa uruchomił procedurę przewidzianą w art. 13 i 16 ustawy z 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim, która jednak nie została zakończona, ponieważ Rada Państwa nigdy nie wydała indywidualnego zezwolenia na zmianę obywatelstwa przez rodziców wnioskodawczyni, co oznacza, że nie utraciła ona obywatelstwa polskiego.
W prawie publicznym zamiar zainteresowanego, jego nieujawniona wprost we wniosku skierowanym do organów państwa wola, są pozbawione znaczenia prawnego. Nie dokonuje się wykładni oświadczeń woli według kryteriów określonych w Kodeksie cywilnym (art. 60, 61 i 65 k.c.). Nie miało wobec tego znaczenia, jakie motywy kierowały rodzicami zainteresowanej w 1965 r., kiedy wystąpili oni o zezwolenie na zmianę obywatelstwa. Niezależnie od zamiarów i motywów ich postępowania, sprawa powinna była zostać załatwiona zgodnie z obowiązującym ówcześnie prawem. A to oznaczało wydanie przez Radę Państwa indywidualnego zezwolenia na zmianę obywatelstwa (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 września 2001 r., sygn. akt III RN 56/01, OSNP 2002/13/299).
Biorąc pod uwagę powyższe rozważania Sąd stanął na stanowisku, iż zaskarżona decyzja i utrzymana nią w mocy decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem prawa i jako wadliwe winny być wyeliminowane z obrotu prawnego.
Jak już wskazano warunkiem utraty obywatelstwa polskiego na podstawie art. 13 ust. 1 ustawy o obywatelstwie polskim z 1962 r. było nabycie obywatelstwa obcego za zezwoleniem właściwego organu polskiego na zmianę obywatelstwa. Nie każde zatem nabycie obywatelstwa obcego oznaczało jednoczesną utratę obywatelstwa polskiego. Uchwała Rady Państwa nr 5/58 z dnia 23 stycznia 1958 r. w sprawie zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego osobom wyjeżdżającym na stały pobyt do państwa Izrael nie stanowiła zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego ze skutkiem utraty obywatelstwa polskiego, o którym mowa w art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim, w stosunku do osób, które podania o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego złożyły po jej podjęciu. W rozpoznawanej sprawie przedmiotem postępowania był wniosek o stwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego. Stwierdzenie i odmowa stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego następuje w drodze decyzji administracyjnej (art. 17 ust. 4 ustawy o obywatelstwie polskim z 1962 r. w brzmieniu obowiązującym w dniu składania wniosku). Celem takiego postępowania jest ocena, czy zostały spełnione przesłanki do utraty obywatelstwa. A. A. nie uzyskała zezwolenia na zmianę obywatelstwa, dlatego jej wniosek o stwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego, w razie braku innych przeszkód prawnych, powinien zostać uwzględniony.
Z przytoczonych wyżej powodów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznając skargę za uzasadnioną, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł, jak w sentencji.
Rozstrzygnięcie o kosztach zostało oparte o treść art. 200 tej ustawy.




do góry

Wyrok
Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie
z dnia 15 kwietnia 2008 r.
II OSK 396/07

1. Represje określone w art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) zostały związane z posiadaniem obywatelstwa polskiego w okresie podlegania represjom, czyli podstawowe znaczenie ma to, czy ofiara represji w okresie podlegania represjom posiadała obywatelstwo polskie.
2. Nabycie obywatelstwa polskiego następuje z mocy prawa i nie są potrzebne żadne akty władzy publicznej, czyli nabycie przez dziecko obywatelstwa polskiego przez urodzenie jest następstwem obywatelstwa rodziców w dniu urodzenia dziecka. Oznacza to, że nie można przyjąć nawet w sytuacji, kiedy życie i zdrowie człowieka w każdej fazie jego rozwoju stanowi wartość konstytucyjną podlegającą ochronie, iż nasciturus (życie nienarodzone) posiada obywatelstwo polskie.
LEX nr 471531
471531
Dz.U.2000.28.353: art. 4
Dz.U.1996.87.395: art. 2
Dz.U.1951.4.25: art. 6


Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia NSA Roman Hauser.
Sędziowie NSA: Maria Czapska-Górnikiewicz, Jerzy Stelmasiak (spr.).
Protokolant: Elżbieta Maik.


Sentencja

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 15 kwietnia 2008 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej Jerzego K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 18 października 2006 r. sygn. akt IV SA/Gl 607/05 w sprawie ze skargi Jerzego K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 18 maja 2005 r. w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej
oddala skargę kasacyjną.


Uzasadnienie faktyczne

Wyrokiem z dnia 18 października 2006 roku sygn. akt IV SA/GL 607/05 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił skargę Jerzego K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób represjonowanych w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej.
W uzasadnieniu wyroku Sąd pierwszej instancji stwierdził, że skarżący Jerzy K. wnioskiem z dnia 20 grudnia 2004 r. zwrócił się do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych o przyznanie przedmiotowego świadczenia pieniężnego. W jego treści skarżący podniósł, że w terminie od 12 lutego 1945 roku czyli od dnia urodzenia aż do września 1945 roku przebywał w Lipsku, co było związane z deportowaniem matki do pracy przymusowej, czyli spełnił przesłanki ustawowe pozwalające na uzyskanie przedmiotowego świadczenia. Ponadto stwierdził, że przedłużenie pobytu po zakończeniu wojny spowodowane było jego chorobą. Do wniosku dołączył także pozytywną opinię Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę oraz dowody dokumentujące okres pobytu za granicą. Następnie, decyzją z dnia 3 marca 2005 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił uwzględnienia żądania, ponieważ wnioskodawca nie wykazał wymaganego ustawą 6-miesięcznego okresu deportacji do pracy przymusowej. Dlatego na tej podstawie i art. 1 ust. 1, art. 4 ust. 1 i 2 oraz art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym, orzekł organ jak w osnowie decyzji.
Z kolei we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Jerzy K. domagał się uchylenia powyższej decyzji i przyznania mu przedmiotowych uprawnień, ponieważ spełnił ustawowe przesłanki pozwalające na uwzględnienie żądania.
Następnie, zaskarżoną decyzją na podstawie art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1, art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym oraz art. 127 § 3 i art. 138 pkt 1 k.p.a., organ administracyjny utrzymał w mocy własną decyzję z dnia 3 marca 2005 r. W uzasadnieniu stwierdził, że odwołujący urodził się w Niemczech - w Lipsku - dokąd deportowano jego matkę, lecz nie przebywał tam w warunkach wywiezienia do pracy przymusowej przez wymagany okres 6 miesięcy.
Zdaniem organu, można mu bowiem zaliczyć wyłącznie czas od urodzenia, tj. od 12 lutego 1945 r. do dnia wyzwolenia Lipska, tj. do 19 kwietnia 1945 r.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego Jerzy K. domagał się uchylenia zaskarżonej decyzji. W treści skargi stwierdził, że nie miał żadnego wpływu na fakt i długość deportacji. Dlatego też jego zdaniem, dziecko nawet urodzone za granicą, nie powinno być inaczej traktowane niż osoba dorosła wywieziona do pracy przymusowej. Ponadto w dalszych pismach procesowych podniósł doznane krzywdy w okresie wojennym oraz stwierdził, że przedłużenie okresu pobytu za granicą poza datę zakończenia działań wojennych spowodowane było koniecznością wykonywania pracy na rozkaz władz alianckich i krytycznym stanem jego zdrowia.
W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podtrzymał swoje stanowisko i wniósł o jej oddalenie.
Dopuszczone do udziału w postępowaniu Stowarzyszenie Urodzonych w Niewoli Niemieckiej we Włocławku przychyliło się do skargi. W szczególności podniosło zarzut nieprawidłowego ustalenia okresu przebywania skarżącego podczas deportacji, gdyż w jego ocenie okres ten należy liczyć od poczęcia skarżącego, ponieważ dziecko jest człowiekiem już w fazie prenatalnej, co wynika z poglądów doktryny i judykatury.
Rozpatrując skargę, Sąd pierwszej instancji orzekł, iż jest ona niezasadna, ponieważ zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa materialnego jak i prawa procesowego.
W szczególności Sąd orzekł, że w świetle art. 2 cyt. ustawy z dnia 31 maja 1996 r. tego rodzaju świadczenie pieniężne przysługuje tylko tym osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w tejże ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie oraz posiadają stałe miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz spełniają inne jeszcze wymogi w nim określone. Wynika to z tego, że w świetle art. 2 pkt 2 lit. a cyt. ustawy represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Ponadto, chociaż skarżący nie wykonywał pracy przymusowej i nie został wywieziony w tym celu poza granice Polski w 1945 r., gdyż na terytorium okupowanym w czasie wojny został poczęty i urodził się po wywiezieniu matki, to jednak, zdaniem Sądu, dziecko urodzone w miejscu wykonywania przez matkę pracy przymusowej w wyniku deportacji jej w tym celu poza granice Polski, pod kątem rozpatrywanych w tej sprawie uprawnień usytuowane jest na równi z matką. W tym zakresie jest to zgodne z linią orzecznictwa np. wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 sierpnia 2004 r. sygn. akt OSK 135/04 (ONSAiWSA z 2005 r. Nr 1, poz. 15).
Natomiast w stanie faktycznym tej sprawy, rodzice skarżącego zostali wywiezieni do pracy przymusowej na terytorium III Rzeszy poza granice państwa polskiego w 1942 roku, zaś skarżący urodził się tamże w dniu 12 lutego 1945 r. Natomiast sporny jest wyłącznie okres, jaki można zaliczyć skarżącemu jako okres uprawniający do nabycia przedmiotowych uprawnień, gdyż art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym wymaga co najmniej 6 miesięcy pobytu w takich warunkach. Zdaniem Sądu I instancji najdalszą datą końcową - obiektywną owego okresu jest dzień zakończenia działań wojennych, czyli 8 maja 1945 r., ponieważ nie można zgodzić się z twierdzeniami, wedle których można także uwzględnić dalsze miesiące. Oznacza to, że do rozważenia pozostaje kwestia możliwości zaliczenia skarżącemu do okresu deportacji okresu sprzed jego urodzenia, czyli okresu od jego poczęcia, gdyż do tego sprowadza się ostatecznie istota sporu występującego w sprawie.
Należy stwierdzić, orzekł Sąd pierwszej instancji, że polskie ustawodawstwo inaczej traktuje osoby fizyczne narodzone i nienarodzone, nawet już poczęte. Ta ostatnia istota nie jest generalnie traktowana jako podmiot praw i obowiązków, poza sytuacjami wyraźnie unormowanymi oraz zasadniczo pod warunkiem, że dziecko poczęte urodzi się żywe. Z kolei - art. 8 § 1 kodeksu cywilnego wprowadza generalną zasadę, że każdy człowiek od chwili urodzenia ma zdolność prawną, a więc jest podmiotem praw i obowiązków dopiero od tego zdarzenia. Natomiast będący w obrocie prawnym od dnia 16 marca 1993 r. do dnia 3 stycznia 1997 r. przepis art. 8 § 2 kodeksu cywilnego, przyznający zdolność prawną dziecku poczętemu, z zastrzeżeniem nabycia praw i zobowiązań majątkowych pod warunkiem żywego urodzenia, nie został po uchyleniu zastąpiony innym unormowaniem. Z tych względów, od tej daty możność warunkowego stania się podmiotem praw i obowiązków przez dziecko poczęte jest dopuszczalne tylko wówczas, gdy wynika wprost z obowiązujących przepisów (tak orzekł Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w motywach wyroku z dnia 27 października 2005 r. sygn. akt II SA/Bk 503/05, LEX nr 173719). Ponadto, powyższy Sąd zajął stanowisko, odmawiające wliczenia do okresu represji okresu prenatalnego, które Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę w pełni podziela. Wynika to z tego także, iż wspomnianej regulacji brak jest wśród przepisów ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz. U. Nr 17, poz. 78 ze zm.). Ponadto trudno ją skonstruować zwłaszcza z brzmienia ogólnych jej przepisów np. art. 1 ustanawiającego ochronę życia, również w fazie prenatalnej, jeżeli nie są to wyjątki unormowane przez ustawodawcę (np. art. 4461 k.c. czy też art. 927 § 2 k.c.).
Sąd pierwszej instancji orzekł także, że Jerzy K. nie spełnił nie tylko przesłanki okresu pozostawania na deportacji określonego w art. 2 pkt 2, ale również przesłanki obywatelstwa polskiego w świetle art. 1 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Wynika to z tej przyczyny, iż nasciturusowi nie służy przymiot obywatela w sensie prawnym, gdyż nie jest w tej fazie osobą, której prawo go przyznaje. Ponadto nie zachodzi nawet tu warunkowe nabycie obywatelstwa, gdyż wniosek taki nie miałby podstawy prawnej. Przepis art. 4 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (t.j. Dz. U. z 2000 r. Nr 28, poz. 353 ze zm.) stanowi bowiem, że dziecko nabywa obywatelstwo polskie przez urodzenie, spełniając dalsze jeszcze wymienione w nim, albo w następnych przepisach wymogi. Stąd, dopiero z dniem urodzenia się dziecka można mówić czy ma ono obywatelstwo polskie, czyli zdaniem Sądu wojewódzkiego nie można uznać za obywatela polskiego dziecka w fazie prenatalnej, niezależnie od tego czy rodzi się ono żywe.
Ponadto, dodał Sąd pierwszej instancji, z uchwały składu siedmiu sędziów NSA z 12 października 1998 r. OPS 5/98, ONSA 1999, Nr 1, poz. 1 wynika także iż art. 2 cyt. ustawy z dnia 31 maja 1996 r. nie narusza konstytucyjnych zasad państwa prawa jak i zasady równości wobec prawa. Wynika to też z tego, iż zróżnicowanie grupy osób uprawnionych do świadczeń i osób, którym te świadczenia nie przysługują uzależnione zostały od stopnia represji, czyli osobom znajdującym się w takiej samej sytuacji faktycznej przysługują takie same świadczenia. Z tych względów Sąd wojewódzki orzekł, że okres prenatalny dziecka urodzonego przez matkę wywiezioną do pracy przymusowej z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy w latach 1939-1945 w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) nie podlega wliczeniu do 6-miesięcznego okresu deportacji określonego w tym przepisie, warunkującego uznanie deportacji do pracy przymusowej za represję.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Jerzy K. działający przez profesjonalnego pełnomocnika, zaskarżając powyższy wyrok w całości i wnosząc o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm. Ponadto wystąpił o "zmianę zaskarżonego wyroku poprzez zasądzenie na rzecz skarżącego świadczenia pieniężnego w kwocie 108,19 zł miesięcznie".
W skardze kasacyjnej pełnomocnik skarżącego podniósł cztery podstawowe zarzuty naruszenia prawa materialnego przez zaskarżony wyrok. Po pierwsze, art. 2 ust. 1 i 2 lit. a oraz art. 7 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich z powodu ich błędnej wykładni polegającej na przyjęciu, iż skarżący nie spełnił przesłanek z cyt. ustawy i nie jest uprawniony do otrzymania danego świadczenia. Ponadto podniósł zarzut niewłaściwego zastosowania polegającego na przyjęciu, iż art. 7 tejże ustawy nie ma zastosowania w niniejszej sprawie i nie można posiłkowo stosować ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
Po drugie, art. 4461 k.c. przez jego niezastosowanie polegające na przyjęciu przez Sąd, iż okres prenatalny nie może być zaliczony do okresu represji i przebywania przez skarżącego na robotach przymusowych.
Po trzecie, art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka oraz art. 1 ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży przez ich nie zastosowanie polegające na przyjęciu, iż okres prenatalny nie może być zaliczony do okresu represji i przebywania przez skarżącego na robotach przymusowych. Po czwarte, art. 2 i art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej wyrażające się w nierównym traktowaniu osób będących ofiarami represji wojennych i powojennych w świetle ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach, z osobami deportowanymi do pracy przymusowej określonymi w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Dotyczyć to miało w szczególności przyjęcia, że status prawny nasciturusa może być odmiennie traktowany w odniesieniu do różnych instytucji prawnych. Jednocześnie, pismem z dnia 26 stycznia 2007 r. Śląski Oddział Terenowy Stowarzyszenia Urodzonych w Niewoli Niemieckiej jako uczestnik postępowania poparł skargę kasacyjną.


Uzasadnienie prawne

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
W myśl art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) - dalej zwanej p.p.s.a. - skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:
1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;
2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Podkreślić przy tym trzeba, iż Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, bowiem według art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeśli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., (a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak) to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej,
Oceniając we wskazanych wyżej granicach zasadność wniesionej skargi kasacyjnej w przedmiotowej sprawie, trzeba stwierdzić, że zarzuty nie są zasadne. Wynika to z następujących przesłanek.
Po pierwsze, prawidłowo orzekł Sąd Wojewódzki - co wynika także z wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 sierpnia 2004 r., sygn. akt OSK 135/04 (ONSAiWSA z 2005 r. Nr 1, poz. 15), że o deportacji w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym można mówić w stosunku do dziecka zarówno wtedy, gdy zostało ono wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodzi dziecko w miejscu wykonywania tych robót.
Oznacza to, że prawidłowo Sąd pierwszej instancji orzekł, że przesłanką oddalenia skargi nie była okoliczność faktyczna, iż skarżący Jerzy K. urodził się podczas wykonywania pracy przymusowej przez deportowaną matkę lecz to, że nie był ofiarą represji przez ustawowo wymagany okres co najmniej 6 miesięcy. Wynika to z tego, iż w świetle art. 1 ust. 1 cyt. ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługuje ono osobie jeżeli w okresie podlegania represjom była obywatelem polskim, Oznacza to, że okres poprzedzający urodzenie się skarżącego (okres prenatalny) nie jest okresem podlegania represjom, ponieważ dziecko poczęte (nasciturus) nie posiada obywatelstwa polskiego. Z tych względów, skarżący nie był ofiarą represji określonej w art. 2 pkt 2 lit. a cyt. ustawy o świadczeniu pieniężnym, gdyż okres podlegania represji (od dnia urodzenia do dnia wyzwolenia miejscowości, w której przebywał z matką) był krótszy niż 6 miesięcy. Natomiast podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty dotyczą w istocie rzeczy kwestii, czy dziecko urodzone w okresie deportacji matki do pracy przymusowej jest osobą podlegającą represji, określonej w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym bez względu na to, przez jaki okres przebywało na deportacji od dnia urodzenia.
Po drugie, należy uwypuklić różnice w unormowaniach ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2002 r. Nr 42, poz. 371 ze zm.) oraz ustawy o świadczeniu pieniężnym, gdyż ustawa o kombatantach nie wiąże co do zasady pojęcia osoby podlegającej represjom, określonym w tej ustawie, z posiadaniem obywatelstwa polskiego w okresie podlegania represjom. Z kolei art. 1 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym stanowi, iż świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi. Oznacza to, że represje określone w art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym zostały związane z posiadaniem obywatelstwa polskiego w okresie podlegania represjom, czyli podstawowe znaczenie ma to, czy ofiara represji w okresie podlegania represjom posiadała obywatelstwo polskie.
Po trzecie, w przedmiotowym okresie kiedy skarżący był razem z matką na robotach przymusowych obowiązywała ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 7, poz. 44 ze zm.), zaś w świetle art. 4 tej ustawy obywatelstwo polskie nabywało się przez urodzenie lub na skutek późniejszych zdarzeń. Nabycie obywatelstwa polskiego przez urodzenie było związane z nabyciem obywatelstwa ojca albo matki (art. 5). Dlatego też to, czy dziecko nabędzie obywatelstwo polskie przez urodzenie zależało od tego, czy ojciec albo matka dziecka w chwili jego urodzenia posiadali obywatelstwo polskie. Nabycie obywatelstwa polskiego przez urodzenie następowało więc z mocy prawa z dniem urodzenia dziecka, jeżeli w dniu urodzenia dziecka ojciec albo matka posiadali obywatelstwo polskie, czyli nabycie i posiadanie obywatelstwa polskiego nie odnosiło się do osoby przed jej urodzeniem. Ponadto, obywatelstwo jest trwałym węzłem prawnym, łączącym osobę fizyczną z państwem, czyli oznacza prawną przynależność do określonego państwa, a więc wynikają z niego wzajemne prawa i obowiązki takiej osoby i państwa. Ponadto, powyższe prawa i obowiązki stanowią materialnoprawną treść obywatelstwa i są ustalane przez państwo. Natomiast ustawy o obywatelstwie polskim: z dnia 20 stycznia 1920 r., z dnia 8 stycznia 1951 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 25 ze zm.) i z dnia 15 lutego 1962 r. (Dz. U. z 2000 r. Nr 28, poz. 353 ze zm.) ustalają oczywiście jako podstawowy tytuł nabycia obywatelstwa polskiego urodzenie się z rodziców obywateli polskich, zaś kluczowe znaczenie przy tej formie uzyskania obywatelska ma dzień urodzenia się dziecka i z tym dniem dziecko uzyskuje obywatelstwo. Nabycie obywatelstwa polskiego następuje z mocy prawa i nie są potrzebne żadne akty władzy publicznej, czyli nabycie przez dziecko obywatelstwa polskiego przez urodzenie jest następstwem obywatelstwa rodziców w dniu urodzenia dziecka. Oznacza to, że nie można przyjąć nawet w sytuacji, kiedy życie i zdrowie człowieka w każdej fazie jego rozwoju stanowi wartość konstytucyjną podlegającą ochronie, iż nasciturus (życie nienarodzone) posiada obywatelstwo polskie. Z kolei, nawet Konwencja o prawach dziecka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526) zapewnia dziecku prawo do określenia przynależności państwowej (obywatelstwa) dopiero po urodzeniu. Dlatego też brak obywatelstwa jakiegokolwiek państwa uznaje się za stan niekorzystny dla człowieka. Ponadto art. 7 ust. 1 i 2 Konwencji o prawach dziecka, zobowiązuje państwo do zapewnienia takich rozwiązań w prawie wewnętrznym, aby każde dziecko uzyskało obywatelstwo od dnia urodzenia.
Po czwarte, Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w tej sprawie, podziela stanowisko zawarte w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów NSA z dnia 12 października 1998 r. OPS 5/98 (ONSA z 1999 r. z. 1, poz. 1), że przyznanie uprawnień do świadczenia, z cyt. ustawy o świadczeniu pieniężnym, tylko określonej grupie osób represjonowanych nie narusza konstytucyjnej zasady państwa prawnego i zasady równości wobec prawa, jeżeli przyjęte kryteria są merytorycznie uzasadnione i nie są niesprawiedliwe. Natomiast ustawa o świadczeniu pieniężnym przyjęła kryterium, iż uprawnienie do świadczenia przysługuje tylko tym osobom, które w okresie podlegania presjom były obywatelami polskimi, co nie narusza tych zasad. Świadczenie pieniężne przysługujące za pracę przymusową jest przywilejem o charakterze rekompensacyjnym przyznanym określonej kategorii osób, który wynika wyłącznie z ustawy, a nie z Konstytucji (postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 30 czerwca 1998 r., sygn. akt Ts 71/98).
Po piąte, chybiony jest także zarzut nie zastosowania przez Sąd pierwszej instancji art. 4461 k.c. w związku z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 6 stycznia 2000 roku o Rzeczniku Praw Dziecka oraz art. 1 ustawy z dnia 6 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży. Wynika to z tego, iż ta ostatnia ustawa reguluje status prawny płodu oraz granice ochrony dóbr płodu oraz przede wszystkim jego zdrowia i życia. Ponadto odrębne przepisy mogą dopuszczać możność nabywania przez nasciturusa oznaczonych praw np. art. 927 § 2 k.c. stanowi, że dziecko poczęte może być podmiotem praw wynikających ze spadku, czy przepis art. 4461 k.c., który stanowi, że z dniem urodzenia dziecko może żądać naprawienia szkód doznanych przed urodzeniem. Ponadto doktryna dość zgodnie dopuszcza również możność warunkowego stania się podmiotem praw przez nasciturusa w zakresach, wykraczających poza te, które wynikają wprost z przepisów szczególnych. Natomiast nie jest możliwe, biorąc pod uwagę przepisy dotyczące obywatelstwa polskiego jego nabycie przez dziecko poczęte, przed jego urodzeniem, pod warunkiem że dziecko urodzi się żywe.
Po szóste, z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym podziela także stanowisko zawarte w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 października 2006 r. sygn. akt II OSK 1013/06, Lex Nr 289283. Wynika z niego podstawowa teza, że żadna wykładnia przepisów cyt. ustawy o świadczeniu pieniężnym nie może prowadzić do takiego rezultatu, że dziecko urodzone w okresie deportacji matki jest "osobą podlegającą represji jako istota ludzka od chwili poczęcia i jest uprawnione do świadczenia pieniężnego, bez względu na okres, jaki upłynął od jego urodzenia do zakończenia deportacji, natomiast matka dziecka, jeżeli okres jej deportacji do pracy przymusowej był krótszy niż 6 miesięcy, nie byłaby uprawniona do tego świadczenia".
Dlatego też Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł jak w sentencji i oddalił skargę kasacyjną.




do góry

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie
z dnia 17 kwietnia 2008 r.
IV SA/Wa 353/08

Nie każde nabycie obywatelstwa obcego skutkowało jednoczesną utratą obywatelstwa polskiego.
LEX nr 488323
488323
Dz.U.2000.28.353: art. 13


Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Krystyna Napiórkowska (spr.).
Sędziowie WSA: Wanda Zielińska-Baran, Asesor Agnieszka Łąpieś-Rosińska.


Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 kwietnia 2008 r. sprawy ze skargi Ewy L. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 14 stycznia 2008 r., w przedmiocie odmowy stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego:
1. uchyla zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję organu pierwszej instancji,
2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz skarżącej Ewy L. kwotę 340 (trzysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


Uzasadnienie faktyczne

Zaskarżoną decyzją z dnia 14 stycznia 2008 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji utrzymał w mocy decyzję Wojewody Łódzkiego z dnia 14 sierpnia 2007 r. o odmowie stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego.
W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ podał, iż Ewa L. urodziła się jako Ewa Katarzyna B. w dniu 20 stycznia 1947 r. w L., córka Józefa Krystjana i Marii Barbary z domu K. Zainteresowana w dniu 15 sierpnia 1969 r. wystąpiła z podaniem do Rady Państwa o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie w związku z wyjazdem na stałe do Państwa Izrael. Wnioskodawczyni otrzymała dokument podróży DEZ (...) i po przyjeździe do Izraela nabyła obywatelstwo izraelskie w dniu 3 listopada 1969 r. Organ podkreślił, iż dla rozstrzygnięcia sprawy nabycia i utraty obywatelstwa polskiego miarodajne są przepisy obowiązujące w chwili zdarzenia powodującego zmiany w statusie obywatelstwa, a zatem, w tej sprawie, przepisy ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071).
Zgodnie z art. 13 powołanej ustawy z 1962 r. o obywatelstwie polskim, w brzmieniu obowiązującym w dacie wyjazdu skarżącej na pobyt stały do Izraela, obywatel polski tracił obywatelstwo polskie, jeżeli zostały spełnione jednocześnie dwa warunki, którymi były: - uzyskanie zezwolenia właściwego organu polskiego na zmianę obywatelstwa oraz - nabycie obywatelstwa obcego.
W ocenie organu nie budzi wątpliwości, że wnioskodawczyni nabyła obywatelstwo izraelskie po przybyciu do Izraela. Najistotniejszą zatem kwestią jest ustalenie, czy skarżąca uzyskała ze skutkiem prawnym zezwolenie właściwego organu - jakim była wówczas Rada Państwa - na zmianę obywatelstwa polskiego na obywatelstwo izraelskie.
Zgodnie z art. 16 ust. 1 cyt. ustawy o zezwoleniu na zmianę obywatelstwa orzekała Rada Państwa.
Zdaniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, Rada Państwa, zgodnie z przepisami rozdziału 2 Konstytucji PRL, była samodzielnym naczelnym organem władzy państwowej. Jej działalność opierała się na zasadzie kolegialności. Rada Państwa posiadała kompetencje władcze i prawotwórcze. Kodeks postępowania administracyjnego nie miał zastosowania przy wydawaniu aktów przez ten organ. Rada Państwa, oprócz kompetencji określonych w Konstytucji PRL, miała również inne uprawnienia, w tym decydowania w sprawach nadania i utraty obywatelstwa polskiego (art. 16 ust. 1 ustawy). Przy czym powołana ustawa o obywatelstwie polskim nie określała trybu i formy udzielania przez Radę Państwa zezwolenia, nie decydowała jaki charakter miało mieć owo zezwolenie - aktu indywidualnego, czy też mogło mieć charakter generalny.
Dalej organ podkreślił, iż w latach 1958-1983, Rada Państwa w ramach swych ustawowych uprawnień, przyjęła szczególne zasady postępowania w stosunku do osób, które deklarowały chęć wyjazdu na pobyt stały do Izraela i występowały z wnioskiem o zmianę obywatelstwa na izraelskie. W dniu 23 stycznia 1958 r. Rada Państwa wydała na wniosek Prezesa Rady Ministrów - Józefa Cyrankiewicza - uchwałę nr 5/58 w sprawie zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego osobom wyjeżdżającym na pobyt stały do państwa Izrael. Uchwała ta była generalnym pod względem podmiotowym zezwoleniem na zmianę obywatelstwa polskiego na obywatelstwo izraelskie tym obywatelom polskim, którzy opuścili lub opuszczą obszar Polski Rzeczypospolitej Ludowej udając się na pobyt stały do Izraela i złożyli lub złożą prośbę o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego. Osobom tym nie wydawano indywidualnych zezwoleń na zmianę obywatelstwa, lecz - po złożeniu przez nie wniosków do Rady Państwa o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie oraz sprawdzeniu, że spełniają warunki określone w powołanej uchwale - wydawano dokumenty podróży uprawniające do opuszczenia terytorium Polski. Jednocześnie udzielone przedmiotową uchwałą zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie rozciągało się na dzieci pozostające pod władzą rodzicielską osób udających się na stały pobyt do państwa Izrael.
Uchwała nie musiała podlegać publikacji, bowiem zgodnie z treścią art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 30 grudnia 1950 r. o wydawaniu Dziennika Ustaw Rzeczpospolitej Polskiej i Dziennika Urzędowego Rzeczpospolitej Polskiej "Monitor Polski", ogłoszenie uchwał w "Monitorze Polskim" następowało, gdy było to przewidziane w obowiązującym przepisie lub w ogłaszanym akcie prawnym albo, gdy uznała to za wskazane Rada Państwa.
Ponadto zdaniem organu należy wyraźnie zaznaczyć, iż Rada Państwa uchwalając przedmiotową uchwałę nr 5/58 działała zgodnie z obowiązującymi wówczas przepisami. W konsekwencji w stosunku do osób, które spełniały warunki przewidziane w uchwale, nie były wydawane indywidualne zezwolenia, a jedynie przez sam fakt spełnienia tych warunków osoby zainteresowane uzyskiwały zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie. Zezwoleniem tym była przywołana uchwała Rady Państwa nr 5/58. Organ podkreślił, iż skarżąca składając dobrowolnie wniosek do Rady Państwa o zezwolenie na zmianę obywatelstwa wyraziła wolę opuszczenia terytorium Polski i udania się na stały pobyt do państwa Izrael. Tego rodzaju oświadczenie wypełniało dyspozycję pkt 1 ww. uchwały Rady Państwa nr 5/58. Takie oświadczenie spowodowało, że wniosek strony nie wymagał wydania indywidualnego zezwolenia na podstawie art. 16 ust. 1. ustawy o obywatelstwie.
Wobec powyższego, w ocenie organu należało stwierdzić, iż Ewa L., uchwałą Rady Państwa nr 5/58 uzyskała zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie. Oznacza to, że wnioskodawczyni spełniła wszystkie przesłanki zawarte w art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim skutkujące utratą obywatelstwa polskiego.
Skargę na powyższą decyzję złożyła Ewa L. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Skarżąca podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko wyrażone w toku postępowania administracyjnego, wskazała w uzasadnieniu, iż zaskarżona decyzja zapadła z naruszeniem prawa. Zgodnie bowiem ze stanowiskiem sądów administracyjnych przywołana uchwała nie miała mocy aktu prawnego o charakterze generalnym. Skarżąca wskazała, iż Rada Państwa nigdy nie posiadała uprawnienia do uchwalania powszechnie obowiązującego prawa. Podkreśliła, iż zgodnie z Konstytucją PRL z dnia 22 lipca 1952 r. kompetencja ta przysługiwała wyłącznie Sejmowi, a Rada Państwa była obok Sejmu naczelnym organem władzy państwowej o uprawnieniach ściśle określonych w art. 25 Konstytucji PRL. Do tych kompetencji należało również uprawnienie orzekania w przedmiocie nadania i utraty obywatelstwa polskiego, (art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 1951 r. w zw. z art. 25 ust. 1 pkt 11 Konstytucji PRL). Przy czym orzeczenie Rady Państwa o utracie obywatelstwa polskiego następowało na wniosek Prezesa Rady Ministrów (art. 13 ust. 2 ustawy z 1951 r.) Zarówno Konstytucja PRL, jak również obowiązująca wówczas ustawa o obywatelstwie polskim nie przewidywała dla Rady Państwa upoważnienia do wydawania aktów normatywnych o charakterze generalnym regulujących kwestie obywatelstwa polskiego. Skarżąca podnosi, iż w związku z tym, w sprawach obywatelstwa polskiego Rada Państwa pełniła jedyną rolę organu stosującego prawo, kierując się trybem i przesłankami wynikającymi z Konstytucji oraz ww. ustawy. Ze swojej istoty akt organu stosowania prawa nie może mieć charakteru generalnego. Przeciwnie, zawsze ma on charakter indywidualny i jest wydawany po zbadaniu wszelkich okoliczności odnoszących się do konkretnej osoby.
Dla potwierdzenia powyższych rozważań skarżąca przywołała stanowisko potwierdzone w licznych wyrokach m. in. Sądu Najwyższego z dnia 17 września 2001 r. III RN 56/01, OSNP 2002/13/299, NSA z dnia 14 października 2005 r. II OSK 267/05; z dnia 14 grudnia 2005 r., II OSK 1085/05, a także Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.
Odpowiadając na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumenty zawarte w zaskarżonej decyzji.


Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z przepisem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
W świetle powołanego przepisu ustawy wojewódzki sąd administracyjny w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję administracyjną z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tej decyzji.
Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Badając legalność zaskarżonej decyzji Sąd doszedł do przekonania, iż skarga zasługuje na uwzględnienie.
Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji w zakresie wyznaczonym przez skargę, czyli dotyczącym odmowy stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez Ewę L. stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji wydane zostały z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Dokonując oceny zaskarżonej decyzji pod względem jej zgodności z prawem należy stwierdzić, iż organ prawidłowo przyjął, że dla ustalenia podstawy nabycia lub utraty obywatelstwa polskiego właściwe są przepisy obowiązujące w chwili zdarzenia lub czynności, na skutek których nastąpiło nabycie lub utrata obywatelstwa polskiego. W tym względzie właściwie też zauważył, iż zasady nabycia i utraty obywatelstwa polskiego w chwili złożenia przez skarżącą podania do Rady Państwa i nabycia przez nią obywatelstwa izraelskiego regulowała ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. Nr 10, poz. 49).
Zważyć należy, iż stosownie do treści art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim, w brzmieniu obowiązującym w dacie wyjazdu skarżącej do Izraela obywatel polski tracił obywatelstwo polskie, jeżeli zostały spełnione łącznie dwie przesłanki: uzyskanie zezwolenia władzy polskiej (właściwego organu polskiego) na zmianę obywatelstwa polskiego oraz nabycie obywatelstwa obcego. W sprawie niniejszej bezspornym jest fakt nabycia przez skarżącą obywatelstwa państwa Izrael, zaś wątpliwości budzi kwestia skutecznego uzyskania zgody na zmianę obywatelstwa. Według organu odwoławczego taką zgodę stanowiła uchwała Rady Państwa nr 5/58, będąca generalnym aktem stosowania prawa. W ocenie Sądu jednak, w tej konkretnej sprawie, powyższa uchwała nie mogła stanowić zezwolenia na zmianę obywatelstwa wywołującego skutek w postaci utraty przez skarżącą obywatelstwa polskiego.
Stosownie do treści art. 16 ust. 1 ustawy z 1962 r., na której to regulacji organ oparł swoje rozstrzygnięcie, o zezwoleniu na zmianę obywatelstwa polskiego ze skutkiem w postaci utraty obywatelstwa polskiego z chwilą nabycia obywatelstwa obcego orzekała Rada Państwa. Zezwolenie to traktowane było, jako akt stosowania prawa, rozumiany w ten sposób, że określony w ustawie organ (Rada Państwa) z powołaniem się na określoną w ustawie podstawę prawną, orzeka w sprawie określonych osób o zezwoleniu tym podmiotom na zmianę obywatelstwa polskiego. Powyższe regulacje nie wskazywały jednak w jakiej formie i w jakim trybie Rada Państwa rozpatrywała wniosek o zezwolenie na zmianę obywatelstwa. Sąd podziela pogląd prezentowany w doktrynie, jak i orzecznictwie, że nie jest to sprawa rozstrzygana w drodze decyzji administracyjnej, w postępowaniu regulowanym przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego.
Zezwolenie na zmianę obywatelstwa nie jest aktem normatywnym wykonawczym do aktu o randze ustawowej, albowiem ustawa o obywatelstwie polskim nie zawierała przepisu upoważniającego Radę Państwa do wydania aktu o tym charakterze, jest natomiast aktem stosowania prawa. Należy również zauważyć, iż w doktrynie na tle udzielania zezwolenia na zmianę obywatelstwa prezentowane są rozbieżne poglądy.
Przyjmuje się, iż zezwolenia dotyczące zmiany obywatelstwa mają indywidualny charakter (por. Jagielski, Obywatelstwo polskie, Warszawa 1998, str. 123), a także akceptując powyższą zasadę, dopuszcza się możliwość udzielenia generalnego zezwolenia na zmianę obywatelstwa - gdy zmiana obywatelstwa dotyczy większej liczby osób -wskazując, że wówczas zezwolenie na zmianę obywatelstwa wywoływało skutek prawny wobec oznaczonej osoby i tylko w odniesieniu do nabycia obywatelstwa obcego konkretnie określonego w orzeczeniu Rady Państwa o zmianie (por. W. Ramus, Instytucje prawa o obywatelstwie polskim, Warszawa 1980, str. 248). Z kolei w orzecznictwie pojawiło się stanowisko, według którego zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego, jako przesłanka utraty tego obywatelstwa, musi mieć charakter indywidualnego i skierowanego do określonego adresata aktu Rady Państwa (wyrok SN z 17 września 2001 r., III RN 56/01, OSNP 2002/13/299).
Sąd stanął na stanowisku, iż zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego mogło dotyczyć większej liczby osób, czyli takie zezwolenie mogła stanowić uchwała Rady Państwa Nr 5/58, niemniej jednak nie mogła ona objąć swoim zakresem osób, które do daty jej podjęcia nie występowały - a więc tak jak skarżąca - z wnioskiem o zezwolenie na zmianę obywatelstwa, gdyż brak podstaw do przyjęcia, że akt tego rodzaju miał charakter generalnej zgody udzielanej na przyszłość osobom, które jeszcze nie złożyły wniosków. Z treści art. 16 ustawy o obywatelstwie polskim z 1962 r. wynika bowiem następująca kolejność zdarzeń: najpierw złożenie podania przez zainteresowana osobę do właściwego organu, następnie przedstawienie wniosku przez właściwego ministra i dopiero wówczas Rada Państwa mogła orzec w sprawie zezwolenia na zmianę obywatelstwa. Zatem ww. uchwała w stosunku do podań zgłoszonych po jej podjęciu, a więc również w czasie obowiązywania ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim mogła być traktowana jedynie jako przyrzeczenie udzielenia zezwolenia na zmianę obywatelstwa (por. wyrok NSA z dnia 14 października 2005 r., sygn. akt II OSK 267/05).
Nie każde więc nabycie obywatelstwa obcego skutkowało jednoczesną utratą obywatelstwa polskiego. Przedmiotowa uchwała Rady Państwa z dnia 23 stycznia 1958 r. w stosunku do osób, które podania o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego złożyły po jej podjęciu, nie stanowiła zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego ze skutkiem utraty tego obywatelstwa.
Z przytoczonych przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 cyt. ustawy.




do góry

Wyrok
Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie
z dnia 25 kwietnia 2008 r.
II OSK 172/07

Stwierdzenie, że osoba, która w czasie wejścia w życie Traktatu pokoju między Polską a Rosją i Ukrainą podpisanego w Rydze dnia 18 marca 1921 r. (Dz.U. R.P. Nr 49, poz. 300) nie miała ukończonych 18 lat, nabyła obywatelstwo polskie na podstawie art. 2 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz.U. R.P. Nr 7, poz. 44 ze zm.), wymaga ustalenia, że ta osoba była zapisana lub miała prawo być zapisana do ksiąg stałej ludności b. Królestwa Polskiego, ewentualnie, że jej rodzice spełniali ten warunek i w drodze opcji nie wybrali obywatelstwa rosyjskiego lub ukraińskiego na mocy art. VI ust. 1 Traktatu ryskiego.
ONSAiWSA 2009/4/73
510233
Dz.U.1920.7.44: art. 2

1. W celu stwierdzenia mocy dowodowej dokumentu urzędowego należy odróżnić część "zaświadczającą" od pozostałej części dokumentu oraz właściwy zakres zaświadczenia. Reguła ta odnosi się zarówno do dokumentów polskich, jak i obcych dokumentów urzędowych.
2. Nie odmawiając mocy dowodowej złożonemu do akt sprawy np. aktowi małżeństwa należy uznać, że stanowi on jedynie dowód faktu, miejsca i daty zawarcia związku małżeńskiego przez oznaczone w tym akcie z imienia i nazwiska osoby. Nie stanowi on dowodu na okoliczność miejsca urodzenia skarżącego, jego zamieszkania czy obywatelstwa.
LEX nr 505274
505274
Dz.U.2000.98.1071: art. 76 § 1


Skład orzekający

Przewodniczący: sędzia NSA Włodzimierz Ryms.
Sędziowie: NSA Jacek Chlebny (sprawozdawca), del. WSA Jacek Fronczyk.


Sentencja

Naczelny Sąd Administracyjny oddalił na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) skargę kasacyjną Izaaka vel Yizhaka V. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 października 2006 r. w sprawie ze skargi Izaaka vel Yizhaka V. na decyzję Prezesa Urzędu do Spraw Repatriacji i Cudzoziemców z dnia 4 lipca 2006 r. w przedmiocie odmowy stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego.


Uzasadnienie faktyczne

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 27 października 2006 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę Izaaka vel Yizhaka V. na decyzję Prezesa Urzędu do Spraw Repatriacji i Cudzoziemców z dnia 4 lipca 2006 r. w przedmiocie odmowy stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego. W uzasadnieniu wyroku Sąd przytoczył następujące okoliczności faktyczne i prawne sprawy:
Wnioskiem z dnia 23 maja 2005 r. skarżący wystąpił do Wojewody Mazowieckiego o stwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego. Wyjaśnił, że urodził się w dniu 10 stycznia 1905 r. w W. jako syn Dawida i Towy i tam, na ul. K.K., mieszkał do 1923 r. W 1923 r. wyemigrował na pobyt stały do Palestyny, a z dniem 15 maja 1948 r. nabył obywatelstwo izraelskie. Do wniosku dołączył zaświadczenie Urzędu Stanu Cywilnego w W. wskazujące na brak aktu urodzenia na nazwisko Izaak (Ichak) V., akt naturalizacji na nazwisko V., dokument o przebiegu służby wojskowej w wojsku izraelskim oraz akt małżeństwa zawartego w dniu 23 grudnia 1934 r. w Izraelu. W ramach przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego Wojewoda Mazowiecki ustalił, że w Archiwum Państwowym Akt Dawnych oraz Żydowskim Instytucie Historycznym brak jest jakichkolwiek dokumentów potwierdzających dane wnioskodawcy. Wojewoda zatem zwrócił się do strony o nadesłanie dodatkowych dokumentów, na podstawie których możliwe byłoby potwierdzenie posiadania przez niego obywatelstwa polskiego. W odpowiedzi organ otrzymał informację, że skarżący nie dysponuje dokumentami polskimi, takimi jak paszport lub książeczka wojskowa. W tym stanie rzeczy, decyzją z dnia 31 stycznia 2006 r. Wojewoda Mazowiecki odmówił stronie stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego. Decyzję tę utrzymał w mocy Prezes Urzędu do Spraw Repatriacji i Cudzoziemców decyzją z dnia 4 lipca 2006 r.
W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wyniki przeprowadzonego postępowania administracyjnego nie pozwalały na uznanie, że skarżący posiadał obywatelstwo polskie. Nie odnaleziono żadnych dokumentów pozwalających na ustalenie, że skarżący mieszkał w W. i legitymował się polskimi dokumentami. Także sam skarżący nie dołączył do wniosku wystarczających dowodów wskazujących na posiadanie przez niego obywatelstwa polskiego. Zgodnie zaś z wyciągiem z Centralnego Archiwum Syjonistycznego skarżący, przybywając do Palestyny w 1923 r., posiadał obywatelstwo rosyjskie, co jednoznacznie wskazuje, że nie posiadał obywatelstwa polskiego.
W skardze kasacyjnej Izaak V. zawarł zarzut naruszenia art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269) i art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) przez błędne uznanie, że wyniki przeprowadzonego postępowania administracyjnego nie pozwalały na potwierdzenie posiadania przez niego obywatelstwa polskiego. Zdaniem strony, w urzędowych dokumentach izraelskich znajdujących się w aktach sprawy (poświadczenie obywatelstwa palestyńskiego, akt małżeństwa) znajdują się adnotacje wskazujące na posiadanie obywatelstwa polskiego. Dokumenty te, zgodnie z art. 76 § 1 K.p.a. oraz art. 1 i 2 Konwencji haskiej z dnia 5 października 1961 r. znoszącej wymóg legalizacji zagranicznych dokumentów urzędowych (Dz.U. z 2005 r. Nr 112, poz. 938), mają taką samą moc dowodową jak dokumenty polskie. Dokumenty te są istotne, ponieważ archiwa polskie nie mogły potwierdzić faktu zamieszkiwania skarżącego w W. przed 1923 r., i to nie z powodu braku stosownej adnotacji w księgach, lecz z powodu braku ksiąg meldunkowych z ulicy K.K. Zdaniem strony, podane w skardze kasacyjnej okoliczności wskazują, że obywatelstwo polskie zostało nabyte na podstawie art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz.U. R.P. Nr 7, poz. 44 ze zm.). Zasada ciągłości obywatelstwa, wyrażona w art. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim, wymaga, aby wobec braku okoliczności powodujących utratę obywatelstwa polskiego skarżący otrzymał poświadczenie posiadania tego obywatelstwa. Z powołanych względów strona wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji.


Uzasadnienie prawne

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zawiera uzasadnionych podstaw.
Żądanie potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego Izaak V. wywodzi z faktu nabycia przez niego tego obywatelstwa z mocy prawa z tytułu stałego zamieszkania (domicylu) na terytorium odrodzonego po I wojnie światowej państwa polskiego na podstawie art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz.U. R.P. Nr 7, poz. 44 ze zm.). Należy więc zauważyć, że Traktat pokoju między Głównemi Mocarstwami sprzymierzonymi i stowarzyszonymi a Polską, podpisany w Wersalu dnia 28 czerwca 1919 r. (Dz.U. R.P. z 1920 r. Nr 110, poz. 728), jako tytuł do generalnego uznania obywatelstwa polskiego z mocy prawa dotychczasowych obywateli państw zaborczych ustanowił stałe zamieszkanie na terytorium Polski (art. 3) lub urodzenie się na tym terytorium (art. 4 i 6). Zgodnie z art. 3 Traktatu, Polska uznała za obywateli polskich, z samego prawa i bez żadnych formalności, tych obywateli niemieckich, austriackich i węgierskich lub rosyjskich, którzy w chwili uzyskania przez Traktat mocy obowiązującej posiadali stałe zamieszkanie (domicilies) na terytorium uznanym lub które zostało uznane za część składową Polski, jednak z zastrzeżeniem wszelkich właściwych postanowień Traktatów pokoju z Niemcami lub Austrią co do osób posiadających stałe zamieszkanie na tym terytorium po pewnej określonej dacie. Osoby mające więcej niż 18 lat mogły dokonać wyboru (opcji) każdej innej przynależności dla nich dostępnej. Prawo opcji zatem nie dotyczy bezpośrednio skarżącego, który w dniu wejścia w życie Traktatu Wersalskiego (10 stycznia 1920 r.) nie miał ukończonych 18 lat. Jednakże zgodnie z treścią powołanego tu przepisu, wybór dokonywany przez męża rozciągał się również na żonę, a wybór rodziców - na dzieci poniżej 18 lat. Obywatelstwo obce w drodze opcji zatem mogli nabyć rodzice skarżącego, jeśli spełniali warunki wskazane w art. 3 zdanie pierwsze Traktatu.
Domicyl, czyli osiedlenie się, jest pojęciem prawnym, którego treść nie została ustalona w ogólnym prawie międzynarodowym ani też w traktacie. W piśmiennictwie przyjęto, że traktat posługuje się tym terminem jako oznaczającym pojęcie określone w ustawodawstwach miejscowych (S. Rundstein: Ustawa o obywatelstwie państwa polskiego, wyd. II, Warszawa 1927, s. 97, cyt. [w:] W. Ramus: Instytucje prawa o obywatelstwie polskim, Warszawa 1980, s. 55). Ustawodawca polski zdefiniował pojęcie osiedlenia się na terytorium państwa polskiego w art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego. Za osiedlonego w Państwie Polskim w znaczeniu tej ustawy był uważany ten, kto: a) był zapisany lub miał prawo być zapisanym do ksiąg stałej ludności b. Królestwa Polskiego; b) miał prawo swojszczyzny w jednej z gmin na obszarze Państwa Polskiego, stanowiącym poprzednio część składową Państwa Austriackiego lub Węgierskiego; c) miał już przed 1 stycznia 1908 r. z tytułu obywatelstwa niemieckiego stałe miejsce zamieszkania na obszarze Państwa Polskiego, stanowiącym poprzednio część składową Państwa Pruskiego; d) był zapisany do gminy miejskiej lub wiejskiej albo do jednej z organizacji stanowych na ziemiach b. Cesarstwa Rosyjskiego, jakie wchodziły w skład Państwa Polskiego.
W rozpoznawanej sprawie znaczenie mogłaby mieć wyłącznie przesłanka wskazana w art. 2 pkt 1 lit. a) ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego, ponieważ skarżący wywodzi swoje prawo do nabycia obywatelstwa polskiego z faktu zamieszkiwania w W., a więc na ziemiach byłego zaboru rosyjskiego wchodzących w skład b. Cesarstwa Rosyjskiego w ramach b. Królestwa Polskiego. Dla udokumentowania więc, że skarżący nabył obywatelstwo polskie na podstawie art. 3 Traktatu Wersalskiego i art. 2 pkt 1 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego, niezbędne było wykazanie, że był zapisany lub miał prawo być zapisanym do ksiąg stałej ludności b. Królestwa Polskiego. Kwestię zapisu do ksiąg stałej ludności w b. Królestwie Polskim oceniać należało według przepisów obowiązujących na tych ziemiach za rządów b. zaborcy rosyjskiego. Osoby osiedlone na terytorium państwa polskiego w rozumieniu art. 2 pkt 1 lit. a) ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego nabyły z mocy prawa obywatelstwo polskie niezależnie od tego, czy mieszkały w kraju, czy poza granicami Polski (W. Ramus: op.cit., s. 69-70). Zmiany w tym stanie prawnym wprowadził Traktat pokoju między Polską a Rosją i Ukrainą, podpisany w Rydze dnia 18 marca 1921 r. (Dz.U. R.P. Nr 49, poz. 300). Na jego mocy wszystkie osoby, które ukończyły 18 lat i w chwili ratyfikacji tego traktatu (30 kwietnia 1921 r.) znajdowały się na obszarze Polski, a w dniu 1 sierpnia 1914 r. posiadały obywatelstwo byłego Imperium Rosyjskiego i m.in. były zapisane lub miały prawo być zapisanymi do ksiąg ludności stałej byłego Królestwa Polskiego (w rozważanym przypadku nie wchodzi w grę przesłanka zapisania do gminy miejskiej lub wiejskiej albo jednej z organizacji stanowych byłego Imperium Rosyjskiego), miały prawo zgłosić życzenie w przedmiocie opcji obywatelstwa rosyjskiego lub ukraińskiego (art. VI ust. 1 wskazanego Traktatu). Wybór męża rozciągał się na żonę i dzieci do lat 18. W świetle tych postanowień, które nie odbiegają od postanowień Traktatu Wersalskiego dotyczących prawa do wyboru przynależności państwowej, nie jest wykluczone, że nawet jeśli rodzice skarżącego byli zapisani lub mieli prawo być zapisanymi do ksiąg ludności stałej byłego Królestwa Polskiego, w drodze opcji nabyli obywatelstwo rosyjskie, a taki wybór rozciągał się na ich małoletniego syna. Traktat zawarty w Rydze, w przeciwieństwie do Traktatu Wersalskiego (art. 3 ust. 3), nie przewidywał bezwzględnego obowiązku przeniesienia się do państwa, którego obywatelstwo dane osoby wybrały.
Stwierdzenie zatem, że skarżący, który w czasie wejścia w życie Traktatu ryskiego nie miał ukończonych 18 lat, nabył obywatelstwo polskie na podstawie art. 2 pkt 1 lit. a) ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego, jest uzasadnione w razie ustalenia, że był zapisany lub miał prawo być zapisanym do ksiąg stałej ludności b. Królestwa Polskiego, ewentualnie że jego rodzice spełniali ten warunek, a zarazem w drodze opcji, na mocy art. VI ust. 1 Traktatu ryskiego, nie wybrali obywatelstwa rosyjskiego lub ukraińskiego. Istota sporu w sprawie zatem sprowadza się do ustalenia, czy informacje dotyczące miejsca urodzenia oraz zamieszkania skarżącego przed przyjazdem do Palestyny, zawarte w złożonych do akt sprawy dokumentach izraelskich, wobec braku odpowiednich dokumentów polskich mogły stanowić dowód wskazujący na nabycie przez stronę obywatelstwa polskiego na podstawie art. 2 pkt 1 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego, co uzasadniałoby wydanie decyzji poświadczającej posiadanie tego obywatelstwa.
Przepis art. 76 § 1 K.p.a., którego naruszenie zgłoszono w skardze kasacyjnej, stanowi, że dokumenty urzędowe sporządzone w przepisanej formie przez powołane do tego organy państwowe w ich zakresie działania stanowią dowód tego, co zostało w nich urzędowo stwierdzone. W celu stwierdzenia mocy dowodowej dokumentu urzędowego należy odróżnić część "zaświadczającą" od pozostałej części dokumentu oraz właściwy zakres zaświadczenia (J. Krajewski: glosa do wyroku SN z dnia 16 marca 1974 r. sygn. akt II CR 46/74, cyt. w Komentarzu do K.p.c. pod red. T. Erecińskiego, Warszawa 2004, tom I, s. 513). Reguła ta odnosi się zarówno do dokumentów polskich, jak i obcych dokumentów urzędowych. A zatem, nie odmawiając mocy dowodowej złożonemu do akt sprawy na przykład aktowi małżeństwa, należało uznać, że stanowi on jedynie dowód faktu, miejsca i daty zawarcia związku małżeńskiego przez oznaczone w tym akcie z imienia i nazwiska osoby. Nie stanowi on dowodu na okoliczność miejsca urodzenia skarżącego, jego zamieszkania czy obywatelstwa. Dokument poświadczający nabycie obywatelstwa izraelskiego zaś stanowi dowód nabycia przez skarżącego z dniem 15 maja 1948 r. obywatelstwa izraelskiego. Pozostałe dane zatem, zawarte w złożonych do akt sprawy dokumentach izraelskich, dotyczące miejsca urodzenia, zamieszkania czy obywatelstwa polskiego/rosyjskiego, jako niewchodzące w zakres działań organów izraelskich, podlegają ocenie nie na podstawie art. 76 § 1 K.p.a., ale na podstawie zasad ogólnych. Strona jednak nie wskazała przepisów postępowania, którym uchybienie mogło spowodować przyjęcie nieprawidłowego stanu faktycznego w sprawie, a zatem nie wskazała zasad, jakich naruszenie doprowadziło do bezpodstawnej odmowy mocy dowodowej dokumentów izraelskich na okoliczność nabycia przez skarżącego obywatelstwa polskiego na podstawie art. 2 pkt 1 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego.
Do uwzględnienia skargi kasacyjnej nie mogły przyczynić się zarzuty naruszenia art. 1 i 2 Konwencji haskiej dnia 5 października 1961 r. znoszącej wymóg legalizacji zagranicznych dokumentów urzędowych (Dz.U. z 2005 r. Nr 112, poz. 938). Przedstawione bowiem przez stronę urzędowe dokumenty izraelskie zostały dopuszczone przez organy i podlegały ich ocenie, a zatem nie uchybiono konwencyjnej zasadzie nakazującej zwolnienie tych dokumentów z obowiązku legalizacji. Odmowa nadania im znaczenia w sprawie zatem nie wiązała się z odmową uznania autentyczności podpisu, charakteru, w jakim działała osoba podpisująca te dokumenty, ewentualnie tożsamości pieczęci lub stempla (art. 2 Konwencji haskiej).
Mając więc na względzie, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach sformułowanych w niej podstaw kasacyjnych, co wynika z art. 183 § 1 zdanie pierwsze ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), należało przyjąć, że Sąd pierwszej instancji nie dopuścił się zarzucanych mu w skardze kasacyjnej uchybień, natomiast prawidłowo przyjął, iż materiał dowodowy zgromadzony w rozpoznawanej sprawie nakazywał stwierdzić, że odmowa poświadczenia posiadania przez skarżącego obywatelstwa polskiego była zasadna. W wyniku postępowania wyjaśniającego nie odnaleziono dokumentów pozwalających na ustalenie, że skarżący posiadał obywatelstwo polskie. Skarżący również nie przedstawił takich dokumentów.
Należy podkreślić, że wystąpienie z wnioskiem o potwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego wiąże się z obowiązkiem współpracy wnioskodawcy z organem prowadzącym postępowanie w celu ustalenia wszystkich niezbędnych w tym zakresie okoliczności faktycznych, skoro nieudowodnienie określonych okoliczności może prowadzić do wydania decyzji niekorzystnej dla strony. Należy ponadto zauważyć, że informacje zawarte w dokumentach zgromadzonych w aktach sprawy są rozbieżne, niektóre z nich wskazują na posiadanie przez skarżącego, w dniu przyjazdu do Palestyny, obywatelstwa rosyjskiego, czego w świetle dokonanej powyżej analizy przepisów materialnoprawnych nie można również wykluczyć.
Reasumując, ustalony przez Sąd I instancji i niezakwestionowany skutecznie w skardze kasacyjnej stan faktyczny sprawy nakazywał oddalić zarzut naruszenia art. 2 pkt 1 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego.
Uwzględniając powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.




do góry

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie
z dnia 7 maja 2008 r.
IV SA/Wa 337/08

Z treści art. 13 i 11 ustawy z 1951 r. o obywatelstwie polskim wynika, że najpierw zainteresowana osoba winna złożyć wniosek o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego, następnie wniosek ten winien być przedstawiony przez Prezesa Rady Ministrów Radzie Państwa, a następnie ta rozstrzygała w przedmiocie zezwolenia. Nie można kolejności tej odwrócić, gdyż naruszałoby to ustawowe wymagania, od których spełnienia zależy utrata obywatelstwa polskiego.
LEX nr 488327
488327
Dz.U.2000.28.353: art. 11; art. 13


Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Alina Balicka.
Sędziowie WSA: Anna Szymańska (spr.), Asesor Marta Laskowska.


Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 maja 2008 r. sprawy ze skargi Bilha K. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 10 stycznia 2008 r., w przedmiocie odmowy stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego,
uchyla zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję Wojewody Dolnośląskiego z dnia 8 listopada 2007 r.


Uzasadnienie faktyczne

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z dnia 10 stycznia 2008 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody Dolnośląskiego z dnia 8 listopada 2007 r. odmawiającą stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez Bilhę K., poprzednio Bajla S.
W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ odwoławczy podniósł, iż w myśl art. 17 ust. 4 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim, posiadanie i utratę obywatelstwa polskiego stwierdza wojewoda. Analiza przepisu art. 17 ust. 4 cyt. ustawy wskazuje, że chodzi w niej o cztery sytuacje faktyczne, w odniesieniu do których właściwy wojewoda po pierwsze: stwierdza posiadanie obywatelstwa polskiego, po drugie: stwierdza utratę obywatelstwa polskiego, po trzecie: odmawia stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego i po czwarte: odmawia stwierdzenia utraty obywatelstwa polskiego. Dla ustalenia podstawy nabycia i utraty obywatelstwa polskiego miarodajne są przepisy obowiązujące w chwili zdarzenia lub czynności, na skutek których nastąpiło nabycie lub utrata obywatelstwa z mocy prawa lub decyzji właściwego organu.
Ustalając stan faktyczny organ stwierdził, że B. K. urodziła się jako B. S., córka Michała i Łymy z domu B., w dniu 28 listopada 1948 r. w W. W dniu 17 stycznia 1957 r. rodzice wnioskodawczyni wystąpili z podaniami do Rady Państwa o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie, w związku z wyjazdem na stałe do Izraela. Państwo Szubert otrzymali -jako osoby deklarujące zamiar wyjazdu na pobyt stały do Izraela -dokumenty podróży, małoletnia wówczas Bajla została wpisana do dokumentu podróży jednego z rodziców. Po przyjeździe do Izraela wnioskodawczyni nabyła w dniu 7 kwietnia 1957 r. obywatelstwo izraelskie. Obecnie zamieszkuje w Izraelu i legitymuje się izraelskim paszportem wydanym na imię i nazwisko Bilha K.
Organ uznał, że bezsporne jest w rozpatrywanej sprawie, iż wnioskodawczyni nabyła obywatelstwo polskie. Dla stwierdzenia czy posiada obecnie obywatelstwo polskie niezbędne jest ustalenie czy nie nastąpiły zdarzenia, które przerwałyby ciągłość posiadania obywatelstwa polskiego.
Zasady nabycia i utraty obywatelstwa polskiego w chwili złożenia podań do Rady Państwa przez rodziców wnioskodawczyni oraz w dacie nabycia obywatelstwa sygn. akt IV SA/Wa 337/08 izraelskiego przez Bilhę K. regulowała ustawa z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. Nr 4, poz. 25 z późn. zm.).
Zgodnie z art. 11 ww. ustawy, w brzmieniu obowiązującym w dacie wyjazdu wnioskodawczyni do Izraela, obywatel polski tracił obywatelstwo polskie, jeżeli zostały spełnione jednocześnie dwa warunki, którymi były:
- uzyskanie zezwolenia władzy polskiej na zmianę obywatelstwa, oraz
- nabycie obywatelstwa obcego.
Przepis art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. stwierdzał, że zezwolenie na zmianę obywatelstwa udzielone rodzicom rozciąga się na dzieci pozostające pod ich władzą rodzicielską.
W ocenie organu nie budzi wątpliwości, że Bilha K. nabyła obywatelstwo izraelskie po przybyciu do Izraela. Natomiast do ustalenia pozostaje kwestia, czy jej rodzice uzyskali ze skutkiem prawnym zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego na obywatelstwo izraelskie, które to zezwolenie rozciągnęło się na ich małoletnią wówczas córkę Bajlę.
Zgodnie z art. 13 przywołanej ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o utracie obywatelstwa polskiego orzekała Rada Państwa. Organ wywiódł, że Rada Państwa, zgodnie z przepisami rozdziału 2 Konstytucji PRL, była samodzielnym naczelnym organem władzy państwowej. Jej działalność opierała się na zasadzie kolegialności. Rada Państwa posiadała kompetencje władcze i prawotwórcze. Kodeks postępowania administracyjnego nie miał zastosowania przy wydawaniu aktów przez ten organ.
Rada Państwa, oprócz kompetencji określonych w Konstytucji PRL, miała również inne uprawnienia przekazane jej przez ustawy. Do tych ostatnich należało decydowanie w sprawach nadania i utraty obywatelstwa polskiego, które Rada Państwa uzyskała na podstawie art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim. Przy czym ustawa o obywatelstwie polskim nie określała trybu i formy udzielania przez Radę Państwa zezwolenia na zmianę obywatelstwa, nie decydowała, jaki charakter miało mieć owo zezwolenie - aktu indywidualnego, czy też mogło mieć charakter generalny.
W dniu 23 stycznia 1958 r. Rada Państwa wydała uchwałę nr 5/58 w sprawie zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego osobom wyjeżdżającym na pobyt stały do Państwa Izrael. Przedmiotowa uchwała obowiązywała do dnia 8 marca 1984 r. i stanowiła generalne pod względem podmiotowym zezwolenie na zmianę Sygn. akt IV SA/Wa 337/08 obywatelstwa polskiego na obywatelstwo Państwa Izrael obywatelom polskim, którzy opuścili lub opuszczają obszar Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, udając się na stały pobyt do Państwa Izrael i złożyli lub złożą prośbę o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego.
Uchwała ta nie musiała podlegać publikacji, ani też Rada Państwa nie była zobligowana do stosowania rozwiązań wynikających z rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym, a w szczególności przepisów regulujących zasady doręczania pism. Przedmiotowa uchwała wiązała organy administracji publicznej w ich działaniach, ustalając tryb postępowania w sprawach o udzielenie zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego w stosunku do osób wyjeżdżających do Izraela.
Zaznaczono, że Rada Państwa uchwalając przedmiotową uchwałę działała zgodnie z obowiązującymi wówczas przepisami. W konsekwencji w stosunku do osób, które spełniały warunki przewidziane w uchwale, nie były wydawane indywidualne zezwolenia, a jedynie przez sam fakt spełnienia tych warunków osoby zainteresowane uzyskiwały zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie. Zezwoleniem tym była omawiana uchwała Rady Państwa nr 5/58.
W przedmiotowej sprawie rodzice wnioskodawczyni zainicjowali tę procedurę składając w styczniu 1957 r. wnioski do Rady Państwa o zezwolenie na zmianę obywatelstwa z zawartą w nich deklaracją opuszczenia terytorium Polski i udania się na pobyt stały do Państwa Izrael. Tego rodzaju oświadczenie woli wypełniło w ocenie organu dyspozycję pkt 1 uchwały Rady Państwa nr 5/58 i spowodowało, że wniosek strony nie wymagał wydania indywidualnej uchwały na podstawie art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie. Organ podkreślił, że w wyniku przeprowadzonej kwerendy archiwalnej nie udało się odnaleźć dokumentów potwierdzających lub zaprzeczających, że podania rodziców wnioskodawczyni trafiły do Rady Państwa. W ocenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji po upływie 50 lat nie jest możliwe ustalenie tej okoliczności.
W opinii Ministra zakres skutków prawnych uchwały Rady Państwa z 1958 r. nie powinien być odnoszony do obecnych standardów stosowania prawa, kiedy to system prawny ukształtowany był według odmiennych zasad. Ówczesny system prawno - organizacyjny w zakresie możliwości emigracji z Polski do Izraela był jasny dla podejmujących emigrację. Uzyskanie dokumentu podróży uwarunkowane było sygn. akt IV SA/Wa 337/08 złożeniem wniosku o zmianę obywatelstwa. W tej sytuacji osoba składająca wniosek o zezwolenie na zmianę obywatelstwa, nie mogła mieć wątpliwości, iż uzyskanie dokumentu podróży związane będzie z późn. zmianą obywatelstwa, przy czym bez znaczenia z jej perspektywy musiało być, czy zgoda ta została wyrażona aktem indywidualnym czy też generalnym.
Podsumowując, organ odwoławczy stwierdził, iż w rozpatrywanej sprawie rodzice wnioskodawczyni uzyskali zezwolenie - uchwałą Rady Państwa nr 5/58 na zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie, które rozciągało się na małoletnią wówczas Bajlę. Oznacza to, że wnioskodawczyni spełniła warunki utraty obywatelstwa polskiego, wynikające z art. 11 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim i nie posiada obywatelstwa polskiego. Zatem odmowa stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez Bilhę K. jest zasadna.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie B. K. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej nią w mocy decyzji organu pierwszej instancji.
W uzasadnieniu skargi wskazała, powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 września 2001 r. sygn. III RN 56/01, że wprawdzie ustawa z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelskie polskim nie wskazywała w jakiej formie i w jakim trybie rozpatrywana jest sprawa zezwolenia na zmianę obywatelstwa, to na podstawie przepisów odnoszących się do zezwolenia można stwierdzić, że stanowiło ono akt o charakterze indywidualnym, skierowany do określonego adresata i rozstrzygający w jego konkretnej sprawie dotyczącej sytuacji prawnej w zakresie obywatelstwa. Jeżeli więc obywatel polski zwrócił się do Rady Państwa z wnioskiem o zezwolenie na wyjazd i nabycie obywatelstwa państwa obcego, musiał otrzymać od Rady Państwa indywidualną, skierowaną do niego decyzję, zawierającą odpowiedź Rady Państwa co do zgody na wyjazd i nabycie obywatelstwa obcego. Takiego indywidualnego zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego nie stanowiła w ocenie skarżącej uchwała Rady Państwa nr 5/58 z dnia 23 stycznia 1958 r., o czym świadczy m.in. powołanie przez prawodawcę jako podstawy prawnej uchwały przepisu kompetencyjnego (art. 13 ust. 1 i 2 ustawy o obywatelstwie polskim) a nie przepisu materialnoprawnego (art. 11 ust. 1 ustawy o obywatelstwie polskim), skierowanie uchwały do pewnej kategorii osób wskazanych rodzajowo a nie co do tożsamości, nieokreślony czas jej obowiązywania oraz konstrukcja prawna uchwały i przesłanki sygn. akt IV SA/Wa 337/08 celowościowe, w których wyrosła. Podniesiono ponadto, że z analizy przepisów ustawy o obywatelstwie polskim wynika również określony tryb postępowania w sprawach utraty obywatelstwa, zgodnie z którym zainteresowana osoba winna złożyć wniosek o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego, następnie wniosek ten winien być przedstawiony przez Prezesa Rady Ministrów Radzie Państwa, a następnie ta rozstrzygała w przedmiocie zezwolenia. Tymczasem w niniejszej sprawie zdaniem skarżącej organ I i II instancji nie wykazał, aby podania jej rodziców o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego przekazane zostały przez Prezesa Rady Ministrów Radzie Państwa, co stanowi naruszenie art. 7 i 77 § 1 k.p.a.
W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.


Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle § 2 powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Rozpoznając skargę w świetle powołanych wyżej kryteriów należy uznać, że zasługuje ona na uwzględnienie, co prowadzi do uchylenia zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej.
W niniejszej sprawie organ administracji publicznej prawidłowo ustalił, że do rozpoznania wniosku skarżącej o stwierdzenie posiadania bądź utraty przez nią obywatelstwa polskiego będą miały zastosowanie przepisy ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. Nr 4, poz. 25 z późn. zm.).
Zgodnie z art. 11 cyt. ustawy o obywatelstwie polskim, w brzmieniu obowiązującym w dacie wyjazdu skarżącej do Izraela, obywatel polski tracił obywatelstwo, jeżeli spełnione zostały jednocześnie dwa warunki, którymi były: uzyskanie zezwolenia władzy polskiej na zmianę obywatelstwa, oraz - nabycie obywatelstwa obcego. Przepis art. 11 ust. 2 cyt. ustawy stwierdzał, że zezwolenie na zmianę obywatelstwa udzielone rodzicom rozciąga się na dzieci pozostające pod ich władzą rodzicielską.
Zdarzeniem, które w ocenie organów spowodowało utratę obywatelstwa polskiego przez skarżącą było wystąpienie przez jej rodziców o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego w związku z wyjazdem do Izraela na pobyt stały i uzyskanie obywatelstwa izraelskiego w 1957 r., a także uzyskanie takiego zezwolenia w formie uchwały nr 5/58 Rady Państwa w sprawie zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego osobom wyjeżdżającym na pobyt stały do Państwa Izrael.
W rozpatrywanej sprawie nie budzi wątpliwości, że skarżąca nabyła obywatelstwo izraelskie po przybyciu do Izraela. Najistotniejszą zatem kwestią jest ustalenie, czy rodzice skarżącej uzyskali ze skutkiem prawnym zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego na obywatelstwo izraelskie, które to zezwolenie rozciągnęło się na ich dziecko - małoletnią wówczas skarżącą. A zatem w okolicznościach niniejszej sprawy problem sprowadza się do oceny, czy wskazana wyżej uchwała nr 5/58 mogła stanowić zezwolenie na zmianę obywatelstwa skarżącej wywołując skutek w postaci utraty przez nią obywatelstwa polskiego.
Zarówno w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego i Sądu Najwyższego jak i w doktrynie reprezentowane jest jednolite stanowisko co do tego, że rozstrzygnięcie Rady Państwa w kwestii zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego nie zapadało w formie decyzji administracyjnej w rozumieniu przepisów rozporządzenia o postępowaniu administracyjnym z dnia 22 marca 1928 r. (Dz. U. z 1928 r. Nr 36, poz. 341 z późn. zm.) lub przepisów k.p.a. Ustawa o obywatelstwie polskim samodzielnie określała tryb wydawania przez Radę Państwa orzeczeń w przedmiocie zezwolenia na zmianę obywatelstwa. Utrwalony jest przy tym pogląd co do tego, że omawiane zezwolenie jest aktem stosowania prawa. Natomiast co do formy tegoż zezwolenia reprezentowane są dwa przeciwstawne stanowiska: jedno wskazujące, że powinno mieć ono charakter indywidualny, jednostkowy, odnoszący się do konkretnej osoby (tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 17 września 2001 r. III RN 56/01, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 października 2005 r. II OSK 267/05, J. Jagielski "Obywatelstwo polskie" Warszawa 1998 r., str. 123), drugie natomiast akceptujące powyższą zasadę, dopuszcza możliwość udzielenia generalnego zezwolenia na zmianę obywatelstwa - gdy zmiana obywatelstwa dotyczy większej liczby osób - wskazując, że wówczas zezwolenie na zmianę obywatelstwa wywoływało skutek prawny wobec oznaczonej osoby i tylko w odniesieniu do nabycia obywatelstwa obcego konkretnie określonego w sygn. akt IV SA/Wa 337/08 orzeczeniu Rady Państwa o zmianie obywatelstwa (por.: W. Ramus, "Instytucje prawa o obywatelstwie polskim", Warszawa 1980, str. 248).
Zważywszy na to, że ustawa nie reguluje formy wydawania zezwoleń mogło być ono zatem wydane również w formie uchwały Rady Państwa. Nie może jednak ujść uwadze, że analiza przepisów ustawy o obywatelstwie polskim z 1951 r. prowadzi do wniosku, że ustawa ta regulowała określony tryb postępowania w sprawach utraty obywatelstwa i określała kolejność czynności. Z treści art. 13 i 11 ustawy wynika, że najpierw zainteresowana osoba winna złożyć wniosek o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego, następnie wniosek ten winien być przedstawiony przez Prezesa Rady Ministrów Radzie Państwa, a następnie ta rozstrzygała w przedmiocie zezwolenia. Nie można kolejności tej odwrócić, gdyż naruszałoby to ustawowe wymagania, od których spełnienia zależy utrata obywatelstwa polskiego. Zezwolenie Rady Państwa wydane w formie uchwały mogło następnie odnosić się do wielu podmiotów, jeżeli osoby te można zidentyfikować. Innymi słowy - uchwała nr 5/58 z dnia 23 stycznia 1958 r. mogła odnosić się do osób, które złożyły podania o zmianę obywatelstwa polskiego przed datą jej podjęcia i wnioski zostały przedstawione przez Prezesa Rady Ministrów Radzie Państwa. Nie mogła natomiast odnosić się do tych osób, które takich podań jeszcze -w dacie podjęcia uchwały - nie złożyły.
Powyższe stanowisko reprezentowane jest przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z dnia 27 października 2005 r., II OSK 983/05, 14 października 2005 r., II OSK 267/05 oraz z dnia 21 grudnia 2006 r., II OSK 1455/05.
Odnosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy wskazać należy, że rodzice skarżącej złożyli podania do Rady Państwa o zezwolenie na zmianę obywatelstwa w dniu 17 stycznia 1957 r., a zatem mogli być objęci wskazaną uchwałą i otrzymać zezwolenie na zmianę obywatelstwa dla siebie i małoletniej wówczas skarżącej, w związku z wyjazdem na stałe do Izraela. Warunkiem powyższego jest jednak to, aby wnioski rodziców zostały przekazane Radzie Państwa przez Prezesa Rady Ministrów przed podjęciem uchwały z dnia 23 stycznia 1958 r. Ta ostatnia okoliczność nie została wykazana przez organ administracji. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że organ w wyniku przeprowadzonej kwerendy archiwalnej dotyczącej wydania uchwały Rady Państwa nr 5/58 nie odnalazł dowodów potwierdzających fakt przekazania Radzie Państwa wniosków zainteresowanych osób o udzielenie zezwolenia na zmianę sygn. akt IV SA/Wa 337/08 obywatelstwa. Skoro zatem Minister stwierdził, że nie ma dowodów na przekazanie wniosków przez Prezesa Rady Ministrów Radzie Państwa to nieuprawnione było twierdzenie, że spełnione zostały przesłanki określone w ustawie z 1951 r. o obywatelstwie polskim skutkujące utratą przez skarżącą obywatelstwa polskiego. Zgodnie bowiem z przyjętym w tym zakresie orzecznictwem zasady i tryb załatwiania spraw o zmianę obywatelstwa określała wyłącznie ustawa z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim (tak wyrok NSA z dnia 23 marca 2006 r. II OSK 1361/05 LEX nr 198177).
Innymi słowy - jeżeli brak jest dowodów potwierdzających fakt przekazania Radzie Państwa wniosków rodziców skarżącej przed podjęciem uchwały z dnia 23 stycznia 1958 r., to nie można przyjąć, że uchwała ta stanowiła zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego również przez rodziców skarżącej a przez to także dla samej skarżącej. A zatem w przedstawionym przez organ stanie faktycznym należało uznać, że nie została spełniona przesłanka wynikająca z art. 11 ustawy o obywatelstwie polskim z 1951 r., a zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego tj. art. 13 ust. 2 w zw. z art. 11 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim, które miało wpływ na wynik sprawy. Konsekwencją powyższego była konieczność uchylenia zaskarżonej decyzji jak i decyzji organu I instancji.
Powyższe ustalenia i wykładnię organ uwzględni przy ponownym rozpoznawaniu wniosku skarżącej o stwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego.
W tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), orzekł jak w sentencji.




do góry

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie
z dnia 12 maja 2008 r.
IV SA/Wa 382/08

Z wnioskiem o stwierdzenie obywatelstwa może wystąpić tylko taki podmiot, który wykazał, że stwierdzenie obywatelstwa innej osoby ma wpływ, oddziaływuje na jego sytuację prawną.
LEX nr 489219
489219
Dz.U.2000.28.353: art. 17


Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Wanda Zielińska-Baran.
Sędziowie WSA: Jakub Linkowski (spr.), Asesor Marian Wolanin.
Protokolant: Katarzyna Tomiło.


Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 maja 2008 r. sprawy ze skargi Eugenii F. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 13 grudnia 2007 r. nr (...) w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie utraty obywatelstwa polskiego
oddala skargę.


Uzasadnienie faktyczne

Eugenia F. pismem datowanym na dzień 18 lipca 2007 r., sprecyzowanym pismem z dnia 10 sierpnia 2007 r., wniosła o stwierdzenie utraty obywatelstwa polskiego przez jej brata Eugeniusza O.
Wojewoda Dolnośląski decyzją z dnia 23 października 2007 r. nr (...) umorzył postępowanie w sprawie o stwierdzenie utraty przez Eugeniusza O. obywatelstwa polskiego. W uzasadnieniu powyższej decyzji Wojewoda Dolnośląski wskazał, że wnioskodawczyni nie ma interesu prawnego do wystąpienia z przedmiotowym wnioskiem.
Wnioskodawczyni wniosła odwołanie od powyższej decyzji.
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z dnia 13 grudnia 2007 r. nr (...) utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z art. 28 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 ze zm.), zwanej dalej "k.p.a.", stroną jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo, kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. Posiłkując się orzecznictwem sądów administracyjnych organ podniósł, że źródłem interesu prawnego jest przepis prawa materialnego, czyli powinien być własny, konkretny i aktualny. W ocenie organu z przedłożonych przez wnioskodawczynię dokumentów, w tym m.in. pisma Departamentu Gospodarki Ziemią Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 5 września 2001 r., nie wynika, aby na wnioskodawczyni ciążył obowiązek w uzyskaniu decyzji o stwierdzeniu utraty przez Eugeniusza O. obywatelstwa polskiego.
W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na wskazaną wyżej decyzję organu odwoławczego skarżąca wskazała na okoliczności, które w jej przekonaniu świadczą o tym, że Eugeniusz O. jest obywatelem niemieckim zamieszkałym i pracującym w Republice Federalnej Niemiec, który zrzekł się obywatelstwa polskiego oraz został bezprawnie uwłaszczony i zameldowany. Zdaniem skarżącej nie chce on załatwiać spraw ugodowo pod warunkiem wzajemności godząc się, aby własność po nim przeszła na Skarb Państwa z zamiarem przejęcia całej posiadłości. Skarżąca wskazała, że posiada interes prawny w sprawie o stwierdzenie utraty przez Eugeniusza O. obywatelstwa polskiego.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy powtórzył argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi.


Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem.
Dokonana pod tym względem kontrola zaskarżonej decyzji prowadzi do oddalenia skargi, ponieważ zaskarżona decyzja nie narusza prawa. Zaskarżoną decyzją organ drugiej instancji utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji o umorzeniu postępowania z uwagi na to, że Eugenia F. nie ma interesu prawnego w sprawie o stwierdzenie utraty obywatelstwa polskiego przez Eugeniusza O., a więc nie może być stroną tego postępowania w rozumieniu art. 28 k.p.a. W tym stanie rzeczy zasadnicze znaczenie ma podniesiony przez skarżącą zarzut naruszenia art. 28 k.p.a.
Zarzut ten zdaniem Sądu nie jest uzasadniony.
Obowiązująca ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (t.j.: Dz. U. z 2000 r. nr 28, poz. 353 ze zm.), zwana dalej "ustawą", nie zawiera unormowania odnoszącego się do pojęcia strony w sprawie o stwierdzenie obywatelstwa. W tej sytuacji dla uznania podmiotu za stronę tego postępowania zasadne jest stosowanie przepisów k.p.a.
W świetle art. 28 k.p.a. przymiot strony postępowania administracyjnego przysługuje każdemu, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo temu, kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. Postępowanie dotyczy interesu prawnego lub obowiązku konkretnego podmiotu w tym sensie, że w wyniku takiego postępowania wydaje się rozstrzygnięcie, które dotyczy praw i obowiązków tego podmiotu (wpływ bezpośredni) lub rozstrzygnięcie o prawach i obowiązkach innego podmiotu (adresata decyzji) wpływa na prawa i obowiązki danego podmiotu (wpływ pośredni), tj. rozstrzygnięcie nie dotyczy w sposób bezpośredni praw lub obowiązków podmiotu, ale oddziaływuje na prawa i obowiązki tego podmiotu wskutek powiązania sytuacji prawnej adresata decyzji z sytuacją prawną tego podmiotu.
Nie ulega wątpliwości, że postępowanie w przedmiocie stwierdzenia utraty obywatelstwa polskiego przez Eugeniusza O. nie dotyczy w sposób bezpośredni praw lub obowiązków skarżącej, lecz wyłącznie praw lub obowiązków Eugeniusza O. Przedmiotem takiego postępowania jest bowiem wyłącznie kwestia, czy Eugeniusz O., a nie skarżąca, utracił obywatelstwo polskie, czy też nie. W przypadku wydania decyzji przez organ administracji publicznej dotyczyłaby ona stwierdzenia utraty obywatelstwa polskiego przez Eugeniusza O. albo odmowy stwierdzenia utraty przez niego tego obywatelstwa. Tego typu rozstrzygnięcie wpływałoby w sposób bezpośredni na status obywatelski wyłącznie Eugeniusza O., a nie skarżącej.
W badanej sprawie administracyjnej nie ma także pośredniego wpływu ewentualnego rozstrzygnięcia w przedmiocie utraty obywatelstwa polskiego przez Eugeniusza O. na sferę prawną skarżącej. W orzecznictwie sądów administracyjnych i literaturze zgodnie przyjmuje się bowiem, że interes prawny musi być indywidualny, konkretny, aktualny i sprawdzalny obiektywnie, a jego istnienie powinno znajdować potwierdzenie w okolicznościach faktycznych, będących przesłankami zastosowania przepisu prawa materialnego (zob. J. Borkowski (w:) B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Wydawnictwo C.H. Beck, wydanie 7, Warszawa 2005, s. 224 i nast.). Tylko przepis prawa materialnego stanowiąc podstawę interesu prawnego stwarza dla określonego podmiotu legitymację procesową strony. Aktualność interesu prawnego oznacza, że daje się on urzeczywistnić. Interes prawny powinien rzeczywiście istnieć w dacie stosowania norm prawa administracyjnego, nie może to być interes tylko przewidywany w przyszłości bądź też hipotetyczny (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 marca 2002 r., IV SA 1132/00, niepubl.). Oznacza to, iż z wnioskiem o stwierdzenie obywatelstwa może wystąpić tylko taki podmiot, który wykazał, że stwierdzenie obywatelstwa innej osoby ma wpływ, oddziaływuje na jego sytuację prawną (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 lutego 2008 r., II OSK 97/07, niepubl.).
Trafnie uznał organ administracji, iż w świetle okoliczności sprawy, według stanu prawnego i faktycznego na dzień orzekania, brak było przesłanek do uznania, że skarżąca ma interes prawny w sprawie dotyczącej statusu państwowego swojego brata - Eugeniusza O. Żądanie wszczęcia postępowania nie wynikało także z obowiązku strony w rozumieniu art. 28 k.p.a. in fine. Należy podkreślić, iż kwestia obywatelstwa określonej osoby dotyczy sfery praw osobistych i możliwość żądania wydania orzeczenia w tym przedmiocie przez osoby trzecie ma charakter wyjątkowy. Przykładowo, w orzecznictwie sądów administracyjnych prezentowany jest pogląd, iż dotyczyć to może sytuacji, gdy status państwowy osoby nieżyjącej ma bezpośredni wpływ na obywatelstwo wnioskodawcy (nabycie obywatelstwa po rodzicach, por. np. wyrok z dnia 14 września 2006 r., II OSK 353/06, opubl. w ONSAiWSA z 2007 r. nr 1, poz. 11), bądź - w szczególnie uzasadnionych wypadkach - na status majątkowy wnioskodawcy (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 stycznia 2008 r., IV SA/Wa 2367/07, niepubl.).
W skardze wskazano, że Eugeniusz O. godzi się, aby własność po nim przeszła na Skarb Państwa z zamiarem przejęcia całej posiadłości poprzez wyłudzenie od matki zapisu w akcie notarialnym nr (...). Jak wynika ze znajdującego się w aktach administracyjnych wspomnianego aktu notarialnego, dotyczy on darowizny domu mieszkalnego położonego we wsi Ł. przez Zofię O. jej dzieciom - skarżącej i Eugeniuszowi O. Skarżąca w skardze nadmieniła również, iż jej legitymacja procesowa w sprawie wynika z toczącego się postępowania w sprawie unieważnienia decyzji Burmistrza Miasta i Gminy . z dnia 7 lipca 1990 r. nr (...). Jak wynika z akt administracyjnych decyzja ta wydana została w sprawie nieodpłatnego nadania na własność skarżącej i Eugeniuszowi O. działki siedliskowej o powierzchni 0,26 ha, położonej we wsi Ł., a ponadto w aktach znajduje się pismo Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 5 września 2001 r., skierowane do Dolnośląskiego Urzędu Wojewódzkiego w W., o uzupełnienie akt wspomnianego postępowania o kserokopie dokumentów poświadczających obywatelstwo polskie Eugeniusz O.
W ocenie Sądu, gdy orzekanie związane jest z interesem majątkowym wnioskodawcy, jego status strony postępowania nie wynika z indywidualnego interesu prawnego w rozumieniu art. 28 k.p.a. część wstępna. Status obywatelstwa jest bowiem prawem osobistym, a kwestia ochrony roszczeń majątkowych osób trzecich nie należy do kompetencji organów administracji. Brak jest bowiem przepisów prawa materialnego, z których można byłoby wywieść dla takich osób roszczenie do organu administracji o ochronę konkretnego prawa w trybie orzekania w drodze decyzji administracyjnej.
Natomiast źródłem uzyskania statusu strony może być konkretna sytuacja prawna wnoszącego o orzeczenie w przedmiocie obywatelstwa. Chodzi konkretnie o przypadek, wskazany w art. 28 k.p.a. in fine, gdy status strony wynika z żądania skierowanego do organu administracji, w związku z obowiązkiem ciążącym na wnioskodawcy. Źródłem tego obowiązku może być zarówno przepis powszechnie obowiązujący (obowiązek wynikający ex legę), jak i konkretne rozstrzygnięcie procesowe, skierowane do strony przez organ administracji lub sąd.
Odnosząc powyższe rozważania na grunt rozpatrywanej sprawy należy stwierdzić, iż brak jest przepisu powszechnie obowiązującego, który obligowałby skarżącą do uzyskania rozstrzygnięcia dotyczącego statusu obywatelskiego Eugeniusza O. Płynący z twierdzeń skarżącej wniosek o możliwym wpływie rozstrzygnięcia w przedmiocie statusu państwowego jej brata na jej sytuację majątkową nie stanowi o istnieniu po jej stronie interesu prawnego. Nie mając interesu prawnego w sprawie nie może więc ona skutecznie żądać wszczęcia postępowania w sprawie (art. 61 ust. 1 k.p.a.), a o ile postępowanie takie zostanie wszczęte, należy je umorzyć (art. 105 § 1 k.p.a.), jak to uczynił organ administracji w rozpoznawanej sprawie.
Obowiązek taki nie wynika również z żadnego konkretnego orzeczenia procesowego organu administracyjnego lub sądu, skierowanego do skarżącej. Stosowne rozstrzygnięcie procesowe (np. postanowienie), o ile z jego treści wynika konieczność orzeczenia w przedmiocie obywatelstwa, mogłoby być podstawą dla skarżącej do żądania wydania decyzji w przedmiocie obywatelstwa osoby trzeciej stosownie do treści art. 28 in fine k.p.a., a więc wszczęcia postępowania, w myśl art. 61 § 1 k.p.a. Z akt administracyjnych sprawy nie wynika, aby w sprawie dotyczącej stwierdzenia nieważności decyzji Burmistrza Miasta i Gminy Ż. z dnia 7 lipca 1990 r. nr (...) zostało wydane jakiekolwiek orzeczenie organu, z którego wynikałby obowiązek skarżącej do uzyskania rozstrzygnięcia dotyczącego statusu obywatelskiego Eugeniusza O. Z akt wynika natomiast, że Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi wystosowało pismo z dnia 5 września 2001 r. o uzupełnienie akt wspomnianego postępowania o kserokopie dokumentów poświadczających obywatelstwo polskie Eugeniusz O., a ponadto zostało ono skierowane do Dolnośląskiego Urzędu Wojewódzkiego w W., a nie do skarżącej.
W badanej sprawie prawidłowo oceniono, iż brak jest podstaw do uznania skarżącej za stronę postępowania, nie ma ona bowiem interesu prawnego w sprawie dotyczącej statusu obywatelskiego Eugeniusza O. Ponadto prawidłowo ustalono, iż nie była ona obowiązana do wykazania w drodze decyzji statusu państwowego konkretnej osoby.
Odnosząc się do zarzutu, iż skarżąca ma interes prawny do ubiegania się o wydanie decyzji w przedmiocie stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego swojego brata należy stwierdzić, iż wnioskodawczyni w sprawie ma interes, lecz jedynie o charakterze faktycznym, skoro przepisy prawa materialnego expressis verbis nie przyznają jej prawa żądania orzekania przez organy administracji w sprawie praw osobistych osoby trzeciej. W k.p.a., w regulacjach odnoszących się do postępowania ogólnego, brak jest instytucji chroniących interesy faktyczne. k.p.a. nie wyodrębnia kategorii osób zainteresowanych.
Z przytoczonych wyżej przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 ustawy z dnia z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) oddalił skargi.




do góry

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie
z dnia 13 maja 2008 r.
V SA/Wa 505/08

Świadczenie pieniężne, o którym mowa w art. 1 ust. 1 ustawy z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395) przysługuje osobie, która w okresie podlegania represjom była obywatelem polskim, a zatem okres poprzedzający urodzenie się (okres prenatalny) nie jest okresem podlegania represjom, ponieważ dziecko poczęte (nasciturus) nie posiada obywatelstwa polskiego.
LEX nr 529184
529184
Dz.U.1996.87.395: art. 1
Dz.U.1920.7.44: art. 4


Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Jolanta Bożek.
Sędziowie WSA: Andrzej Kania, Joanna Zabłocka (spr.).


Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 maja 2008 r. sprawy ze skargi J. P. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 2 stycznia 2008 r. nr (...) w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego.


Uzasadnienie faktyczne

Wnioskiem z dnia 21 sierpnia 2007 r. skarżący J. P. zwrócił się do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395), dalej zwaną "ustawą z dnia 31 maja 1996 r." Prośbę swą motywował faktem urodzenia się na terenie III Rzeszy w miejscowości Wiesbaden w dniu 11 lipca 1945 r. w okresie wykonywania przez jego rodziców pracy przymusowej na deportacji. Twierdził, że jako dziecko normalnie donoszone na dzień 9 maja 1945 r. żył w okresie deportacji ponad 6 miesięcy, co wyczerpuje jego zdaniem znamiona art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. Czas represji skarżący ocenił na okres od grudnia 1944 r. do maja 1945 r.
Decyzją z dnia 22 października 2007 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił skarżącemu przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W uzasadnieniu decyzji organ podał, iż skarżący nie spełnia określonego przepisem warunku deportacji do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy.
Pismem z dnia 10 listopada 2007 r. skarżący zwrócił się z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. W uzasadnieniu skarżący powołał się na wyrok NSA z dnia 19 sierpnia 2004 r. (OSK 135/2004), w którym Sąd stwierdził, iż o deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r., można mówić w stosunku do dziecka zarówno wtedy, gdy zostało ono wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót. Zdaniem wnioskodawcy stanowisko NSA zasługuje w pełni na aprobatę, zwłaszcza w świetle praw dzieci poczętych a jeszcze na urodzonych, a także wpływu bodźców zewnętrznych na rozwój dziecka w łonie matki.
Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia 2 stycznia 2008 r. utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 22 października 2007 r. W uzasadnieniu decyzji organ powołując się na treść art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. wskazał, iż z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że J. P. urodził się w dniu 11 lipca 1945 r. w Wiesbaden, a zatem po dacie zakończenia II wojny światowej w Europie. Tym samym wnioskodawca nie doznał prześladowań objętych przepisami ww. ustawy. Zauważył również, że ustawa z dnia 31 maja 1996 r. nie przewiduje uznania okresu prenatalnego za okres podlegania represjom.
Ponadto powołując się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 października 2006 r. (sygn. akt II OSK 1013/06) wydany w sprawie o porównywalnym stanie faktycznym wskazał, iż Sąd uznał, że "w przypadku dziecka urodzonego w okresie deportacji /wywiezienia/ matki do pracy przymusowej, okres przed urodzeniem dziecka, w którym dziecko nie posiada obywatelstwa polskiego, nie jest okresem podlegania dziecka represjom w rozumieniu art. 1 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym.". W skardze na powyższą decyzję skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości zarzucając jej: błędną interpretację art. 2 pkt 2 "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym...; naruszenie art. 38 Konstytucji RP oraz art. 1 ustawy z 1993 r. o planowaniu rodziny ...; naruszenie art. 4 pkt 1 "KONWENCJI O OCHRONIE PRAW CZŁOWIEKA I PODSTAWOWYCH WOLNOŚCI" sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmieniona następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej; naruszenie art. 1 KONWENCJI O PRAWACH DZIECKA, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. W uzasadnieniu skargi J. P. przytaczając treść zarzucanych artykułów stwierdził, że ustawa z dnia 31 maja 1996 r. zarówno nie przewiduje ani nie zabrania uznania okresu prenatalnego za okres podlegania represjom. Ponadto skarżący powołując się na utrwalone orzecznictwo Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego podzielił stanowisko, że skoro o represji nie decyduje wiek dziecka ani to, czy faktycznie pracowało, to nie powinno budzić wątpliwości, że osobą represjonowaną jest także dziecko urodzone w miejscu wykonywania pracy przymusowej przez deportowaną matkę. Dodatkowo skarżący wskazał na błąd logiczny zawarty w wyroku NSA z dnia 12 października 2006 r., na który powoływał się organ w zaskarżonej decyzji, polegający na powiązaniu nabycia obywatelstwa poprzez urodzenie z faktem podlegania represjom, czyli negowaniu wpływu czynników zewnętrznych na płód w łonie matki.
W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie podtrzymując w całości argumenty zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.


Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Na wstępie wskazać należy, że sądy administracyjne w tym sąd wojewódzki, sprawują wymiar sprawiedliwości między innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, która jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej - patrz art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269). Uzupełnieniem tego zapisu jest treść art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), w którym wskazano, iż owe sądy stosują środki określone w ustawie. Funkcją sądownictwa administracyjnego jest więc sprawowanie wymiaru sprawiedliwości poprzez działalność kontrolną nad wykonywaniem administracji publicznej.
Wymaga to oceny, czy zaskarżona decyzja odpowiada prawu i czy postępowanie prowadzące do jej wydania nie jest obciążone wadami uzasadniającymi uchylenie rozstrzygnięcia.
Rozważając w tym kontekście zarzuty skargi stwierdzić należy, że jest ona bezzasadna.
Skarżący żądanie przyznania świadczenia pieniężnego na podstawie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395) wywodzi z tytułu wywiezienia matki skarżącego na roboty przymusowe, a następnie pobytu matki w ciąży na robotach przymusowych w III Rzeszy. W związku z powyższym uważa, że w okresie prenatalnym podlegał represjom, gdyż żył w okresie deportacji w łonie matki ponad 6 miesięcy przez co jego zdaniem spełnił przesłanki do przyznania mu świadczenia pieniężnego na podstawie ww. ustawy.
Odnosząc się do zarzutów skarżącego, Sąd zauważa, że zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z 31 maja 1996 r. świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie oraz posiadają stałe miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. W związku z powyższym w ocenie Sądu świadczenie pieniężne, o którym mowa w art. 1 ust. 1 ustawy z 31 maja 1996 r. przysługuje osobie, która w okresie podlegania represjom była obywatelem polskim, a zatem okres poprzedzający urodzenie się skarżącego (okres prenatalny) nie jest okresem podlegania represjom, ponieważ dziecko poczęte (nasciturus) nie posiada obywatelstwa polskiego. Tak więc represja określona w art. 2 pkt 2 lit a ustawy z 31 maja 1996 r., którą jest w rozumieniu ustawy deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, została związana z posiadaniem obywatelstwa polskiego w okresie podlegania represjom. W tym miejscu należy zaznaczyć, że skład orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażony w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 sierpnia 2004 r., sygn. akt OSK 135/04 (ONSAiWSA z 2005 r., Nr 1, poz. 15), iż o deportacji w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym można mówić w stosunku do dziecka zarówno wtedy, gdy zostało ono wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót. Jednak zdaniem Sądu zasadnicze znaczenie w świetle przepisów ustawy z dnia 31 maja 1996 r. ma to, czy ofiara represji, w tym przypadku dziecko, w okresie podlegania represjom posiadało obywatelstwo polskie. W przedmiotowej sprawie bezsporne jest, iż skarżący urodził się w dniu 11 lipca 1945 r. w Wiesbaden, to jest po dacie zakończenia II wojny światowej w Europie. W związku z powyższym nie można uznać okresu przed urodzeniem skarżącego, w którym nie posiadał on jeszcze obywatelstwa polskiego za okres podlegania skarżącego represjom w rozumieniu art. 1 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym.
Należy zauważyć, że w czasie przebywania skarżącego (w łonie matki) wraz z matką na robotach przymusowych obowiązywała ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 7, poz. 44 ze zm.). Stosownie do przepisu art. 4 tej ustawy obywatelstwo polskie nabywało się przez urodzenie lub na skutek późniejszych zdarzeń. Nabycie obywatelstwa polskiego przez urodzenie było związane z nabyciem obywatelstwa ojca albo matki (art. 5), co oznaczało, iż to, czy dziecko nabędzie obywatelstwo polskie przez urodzenie, zależało od tego, czy ojciec albo matka dziecka w chwili jego urodzenia posiadali obywatelstwo polskie. Nabycie obywatelstwa polskiego przez urodzenie następowało więc z mocy prawa z chwilą urodzenia dziecka, jeżeli w chwili urodzenia dziecka ojciec albo matka posiadali obywatelstwo polskie. Tak więc nabycie i posiadanie obywatelstwa polskiego nie odnosiło się do osoby przed jej urodzeniem się.
Obywatelstwo jest trwałym węzłem prawnym, łączącym osobę fizyczną z państwem. Oznacza ono prawną przynależność do określonego państwa, z której wynikają wzajemne prawa i obowiązki takiej osoby i państwa. Prawa te i obowiązki stanowią materialnoprawną treść obywatelstwa i są ustalane przez państwo (W. Ramus: Instytucje prawa o obywatelstwie polskim, Warszawa 1980). Ustawy o obywatelstwie polskim: z dnia 20 stycznia 1920 r., z dnia 8 stycznia 1951 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 25 ze zm.) i z dnia 15 lutego 1962 r. (Dz. U. z 2000 r. Nr 28, poz. 353 ze zm.) ustalają jako zasadniczy tytuł nabycia obywatelstwa polskiego urodzenie się z rodziców obywateli polskich. Decydujące znaczenie przy tej formie uzyskania obywatelstwa ma moment urodzenia się dziecka i z tą chwilą dziecko uzyskuje obywatelstwo. Nabycie obywatelstwa polskiego następuje z mocy prawa i nie są potrzebne żadne akty władzy publicznej. Nabycie przez dziecko obywatelstwa polskiego przez urodzenie jest następstwem obywatelstwa rodziców w chwili urodzenia dziecka. Nie sposób więc przyjąć, nawet biorąc pod uwagę, że życie i zdrowie człowieka w każdej fazie jego rozwoju stanowi wartość konstytucyjną podlegającą ochronie, iż nasciturus (życie nienarodzone) posiada obywatelstwo polskie (por. wyrok NSA z dnia 12 października 2006 r. sygn. akt II OSK 1013/06, LEX nr 289283).
Ponadto należy zauważyć, że nawet Konwencja o prawach dziecka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526 ze zm.) zapewnia dziecku prawo do określenia przynależności państwowej (obywatelstwa) dopiero po urodzeniu. Brak obywatelstwa jakiegokolwiek państwa uznaje się za stan niekorzystny dla człowieka, co znalazło wyraz w art. 7 ust. 1 i 2 Konwencji o prawach dziecka, który zobowiązuje państwa do zapewnienia takich rozwiązań w prawie wewnętrznym, aby każde dziecko uzyskało obywatelstwo "od momentu urodzenia".
Tym samym, o ile można podzielić pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 kwietnia 1996 r. (sygn. akt III ARN 96/95), iż pojęcie "osoba podlegająca represjom w hitlerowskich obozach koncentracyjnych" oznacza również dziecko poczęte, jeżeli urodziło się żywe, to nie sposób przyjąć, iż dziecko poczęte posiada obywatelstwo polskie i w związku z tym okres życia prenatalnego należy wliczyć do okresu podlegania represjom, o którym mowa w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym.
Skład orzekający w tej sprawie podziela stanowisko wyrażone w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów NSA z dnia 12 października 1998 r., OPS 5/98 (ONSA z 1999 r., z. 1, poz. 1), że przyznanie uprawnień do świadczenia, o którym mowa w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym, tylko pewnej ściśle określonej grupie osób represjonowanych nie narusza konstytucyjnych zasad państwa prawnego i zasady równości wobec prawa, jeżeli przyjęte kryteria są merytorycznie uzasadnione i nie są niesprawiedliwe. Przyjęcie w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. kryterium, iż uprawnienie do świadczenia przysługuje tylko tym osobom, które w okresie podlegania represjom były obywatelami polskimi, nie narusza tych zasad. Świadczenie pieniężne przysługujące za pracę przymusową jest przywilejem o charakterze rekompensacyjnym przyznanym określonej kategorii osób, który wynika wyłącznie z ustawy, a nie z Konstytucji (postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 30 czerwca 1998 r., sygn. akt Ts 71/98).
Tego stanu rzeczy nie zmieniają przepisy ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży, a w szczególności wskazany w skardze przepis art. 1 tej ustawy. Przepis ten stanowi, że prawo do życia podlega ochronie, w tym również w fazie prenatalnej, w granicach określonych w ustawie. Nie sposób mówić o naruszeniu tego przepisu przez organ, ponieważ w okolicznościach tej sprawy chodzi o ocenę określonych w ustawie kryteriów przyznania specjalnego uprawnienia, a nie o ochronę prawa do życia.
Analiza treści przepisów ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży prowadzi do wniosku, iż określają one status prawny płodu oraz granice ochrony dóbr płodu, w szczególności jego zdrowia i życia. Szereg przepisów wyraźnie dopuszcza możność nabycia przez nasciturusa określonych praw. Między innymi przepis art. 927 § 2 k.c. przesądza o tym, iż dziecko poczęte może być podmiotem praw wynikających ze spadku, czy przepis art. 446 k.c., który stanowi, że z chwilą urodzenia dziecko może żądać naprawienia szkód doznanych przed urodzeniem. Judykatura dość zgodnie dopuszcza również możność warunkowego stania się podmiotem praw przez nasciturusa w zakresach wykraczających poza te, które wynikają wprost z przepisów szczególnych. Nie jest natomiast możliwe, ze względu na przepisy dotyczące nabycia obywatelstwa polskiego, nabycie obywatelstwa polskiego przez dziecko poczęte, przed jego urodzeniem, pod warunkiem że dziecko urodzi się żywe.
Reasumując należy stwierdzić, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu a skarga jako nieuzasadniona podlega oddaleniu na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270).




do góry

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie
z dnia 14 maja 2008 r.
IV SA/Wa 568/08

Ustawa z 1961 r. o obywatelstwie polskim nie zawiera unormowania odnoszącego się do pojęcia strony w sprawie o stwierdzenie obywatelstwa. W tej sytuacji dla uznania podmiotu za stronę tego postępowania uzasadnione jest stosowanie przepisów k.p.a.
LEX nr 489202
489202
Dz.U.2000.28.353: ogólne


Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Anna Szymańska (spr.).
Sędziowie Asesorzy WSA: Marta Laskowska, Agnieszka Łąpieś-Rosińska.
Protokolant: Julia Dobrzańska.


Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 maja 2008 r. sprawy ze skargi Łucji P. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 30 stycznia 2008 r. nr (...) w przedmiocie stwierdzenia obywatelstwa polskiego 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wojewody W. z dnia 5 grudnia 2007 r. nr (...);
2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz skarżącej Łucji P. kwotę 340 (trzysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


Uzasadnienie faktyczne

Decyzją z dnia 5 grudnia 2007 r. Wojewoda W. na podstawie art. 28 k.p.a., art. 104 § 1 k.p.a. i art. 17 ust. 4 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (j- Dz. U. z 2000 r., Nr 28, poz. 353 ze zm.) po rozpatrzeniu wniosku Łucji P. odmówił stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez Emilię I., z domu G., urodzoną 15 stycznia 1886 r., zmarłą 8 marca 1974 r.
W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wskazano, że Łucja P. złożyła wniosek o wydanie poświadczenia obywatelstwa matki Emilii I., uzasadniając go sprawą spadkową. Postępowanie w sprawie uzyskania lub ustalenia istnienia uprawnienia wszczyna się na żądanie strony. Stroną zaś ze względu na osobisty charakter prawa jakim jest obywatelstwo może być zstępny osoby, której dotyczy wniosek o poświadczenie obywatelstwa, ale wówczas gdy działa w ramach własnego, bezpośredniego i realnego interesu prawnego. W ocenie organu wnioskodawczyni nie wykazała, że wydanie poświadczenia obywatelstwa polskiego przez matkę ma wpływ na jej sferę prawną.
Wskutek odwołania wniesionego przez Łucję P. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. uchylił zaskarżoną decyzję w całości i umorzył postępowanie pierwszej instancji.
W uzasadnieniu wskazał, że wniosek o stwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego dotyczy osoby zmarłej. Wnioskodawczyni jest córką tej osoby i zdaniem Ministra z przedłożonych przez nią dokumentów nie wynika, aby na Łucji P. ciążył obowiązek uzyskania decyzji stwierdzającej posiadanie obywatelstwa polskiego przez jej zmarłą matkę. W ocenie organu stwierdzenie wnioskodawczyni, że jest jedyną żyjącą spadkobierczynią po Emilii I., nie pozwala na uznanie, że ma ona interes prawny w sprawie stwierdzenia posiadania obywatelstwa przez zmarłą matkę. Stroną takiego postępowania może być jedynie osoba, która legitymuje się interesem prawnym wynikającym z prawa materialnego, który musi być konkretny i indywidualny.
Powołując się na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 lipca 2007 r. (sygn. akt IV S.A./Wa 719/07) organ wskazał, że w wypadku braku interesu prawnego po stronie wnioskodawcy należy postępowanie umorzyć, nie zaś orzekać merytorycznie. Z tego względu należało uchylić decyzję Wojewody i umorzyć postępowanie.
Skargę na powyższe rozstrzygnięcie do Sądu administracyjnego wniosła Łucja P., wnosząc o uwzględnienie tej skargi w trybie autokontroli poprzez uchylenie zaskarżonej decyzji i wydanie nowego orzeczenia orzekającego co do istoty sprawy. W razie natomiast nieuwzględnienia powyższego wniosku o uchylenie lub stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji jako naruszającej art. 28 k.p.a. poprzez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie.
W uzasadnieniu podniesiono, że postępowanie o stwierdzenie posiadania obywatelstwa przez matkę skarżącej dotyczy w sposób pośredni interesu prawnego skarżącej bowiem decyzja oddziaływuje na prawa i obowiązki Łucji P. wskutek powiązania sytuacji prawnej adresata decyzji z sytuacją prawną tego podmiotu. Obywatelstwo matki wpływa na sytuację prawną córki.
W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o jej oddalenie, zajmując stanowisko jak w zaskarżonej decyzji.


Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Zgodnie z brzmieniem art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej według stanu faktycznego i prawnego na dzień jej wydania.
Stosownie do treści art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że sąd ma obowiązek dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji niezależnie od tego czy skarżący wywiedzie konkretne zarzuty wskazujące, że doszło do naruszenia prawa wskutek wydania danego rozstrzygnięcia, czy też takie wywody nie znajdą się w skardze.
Rozpoznając sprawę w ramach wskazanych kryteriów należy stwierdzić, że skarga zasługuje na uwzględnienie, choć wywody w niej zawarte nie miały decydującego znaczenia przy rozpoznawaniu sprawy.
W ocenie Sądu przede wszystkim należało zbadać jaka była treść żądania zgłoszonego przez Łucję P. Z pierwszego pisma datowanego na dzień 16 września 2007 r. wynika, że skarżąca prosi o przesłanie "dokumentu tożsamości" zmarłej w 1974 r. matki. Następnym pismem z dnia 1 października 2007 r. wywodzi, że zwróciła się do urzędu o stwierdzenie, że matka jej posiadała obywatelstwo polskie. Następnie stwierdziła, że dokumenty dotyczące obywatelstwa niezbędne są jej do sprawy spadkowej po matce (pismo z dnia 27 listopada 2007 r.). Wola skarżącej wyrażona w powyższych pismach nie jest w ocenie Sądu na tyle wyraźna, aby można było ją zakwalifikować jako wniosek o stwierdzenie posiadania przez matkę skarżącej obywatelstwa polskiego.
Z art. 17 ust. 4 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim wynika, że ustawodawca rozróżnia rozstrzygnięcia w sprawach, w których przedmiotem jest stwierdzenie posiadania lub odmowa stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego, od rozstrzygnięć, których przedmiotem jest stwierdzenie utraty lub odmowa stwierdzenia utraty obywatelstwa polskiego. Rozstrzygnięcie w przedmiocie stwierdzenia posiadania lub odmowy stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego dotyczy tego, czy określona osoba jest obywatelem polskim (posiada obywatelstwo), czy nie jest (nie posiada obywatelstwa). Natomiast rozstrzygnięcie w przedmiocie stwierdzenia utraty lub odmowy stwierdzenia utraty obywatelstwa polskiego dotyczy tego, czy określona osoba z określoną datą, na skutek określonych zdarzeń, utraciła obywatelstwo polskie, czy nie utraciła go, i tego rodzaju rozstrzygnięcia mogą dotyczyć obywatelstwa polskiego także osoby, która zmarła, jeżeli z wnioskiem o takie rozstrzygnięcie występuje osoba, która ma w tym interes prawny.
Skarżąca poprzez nieporadne sformułowania zawarte w pismach skierowanych do Wojewody próbuje osiągnąć cel jakim jest - jak wynika z akt (uzasadnienie wyroku Sądu Okręgowego w Kaliszu z dnia 23 czerwca 2006 r. sygn. akt II Ca 323/06) - doprowadzenie do "przywrócenia" na rzecz zmarłej matki prawa własności nieruchomości objętych księgami wieczystymi prowadzonymi przez Sąd Rejonowy w Krotoszynie nr Kw x i y, a pozytywny wynik tej sprawy w konsekwencji będzie rzutował na jej uprawnienia jako spadkobierczyni po matce. Postanowieniem bowiem z dnia 14 października 1946 r. Sąd Grodzki w K. oddalił wniosek Emilii I. o rehabilitację i pozbawił ją na zawsze praw publicznych i obywatelskich praw honorowych oraz orzekł przepadek całego mienia Emilii I.
Oznaczać to może, że matka skarżącej posiadała obywatelstwo polskie, pozostaje natomiast sporną kwestią, czy je utraciła, a jeśli tak to z jaką datą.
W tym miejscu przypomnieć należy, iż zasadą postępowania administracyjnego, wyrażoną m.in. w art. 63 i 128 k.p.a., jest jego odformalizowanie, tak aby sprawa mogła być rozpoznana zgodnie z intencją i interesem strony właśnie bez zbędnego formalizmu. Nie można jednak przyjąć, że jeżeli żądanie jest zredagowane niezręcznie i mało zrozumiale, to organ administracji publicznej jest uprawniony do sprecyzowania treści żądania. Jest to niedopuszczalne chociażby dlatego, że mogłoby to doprowadzić do niedopuszczalnej zmiany żądania, wbrew intencji wnoszącego podanie (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2002 r., sygn. akt I SA 2188/00, niepubl.)
Stosownie do treści art. 61 § 1 k.p.a. żądanie wszczęcia postępowania administracyjnego określa przedmiot tego postępowania, a w razie wątpliwości sprecyzowanie żądania należy do strony, nie zaś do sfery ocennej organu administracji (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 czerwca 1990 r., sygn. akt I SA 367/90, ONSA z 1990, Nr 2-3, poz. 47).
Wniosek wszczynający postępowanie administracyjne, w przypadku wątpliwości co do treści żądania, stanowi podstawę do podjęcia przez organ ustaleń w zakresie rzeczywistej woli osoby, od której pochodzi. Postępowaniu temu towarzyszy należyte i wyczerpujące poinformowanie strony o okolicznościach faktycznych i prawnych mogących mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. W przeciwnym razie mamy do czynienia z naruszeniem art. 7 i art. 9 k.p.a. w stopniu mogącym mieć wpływ na istotę rozstrzygnięcia.
W niniejszej sprawie organ nie wyjaśnił w sposób należyty żądania skarżącej w kontekście złożonych dokumentów oraz zasad logicznego rozumowania.
Wnioskodawczyni żądała wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia obywatelstwa polskiego swojej zmarłej już matki. Samo sformułowanie wniosku jako żądania stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego czy też jego utraty nie ma charakteru wiążącego dla organu. Zarówno wniosek o stwierdzenie posiadania obywatelstwa, jak i wniosek o stwierdzenie jego utraty, wszczyna postępowanie w jednej określonej sprawie - o stwierdzenie obywatelstwa. Warto podkreślić, że w piśmiennictwie uznaje się obie formy za składniki jednej instytucji - stwierdzania obywatelstwa (J. Jagielski: op. cit, s. 144). W konsekwencji należy uznać, że sformułowanie samego wniosku nie przesądzało, jaki jest przedmiot sprawy. Treść decyzji zatem - stwierdzenie posiadania lub utraty obywatelstwa - zależy od okoliczności przytoczonych we wniosku i ustalonych w toku postępowania (vide wyrok NSA z dnia 14 września 2006 r. sygn. akt II OSK 353/06).
W tej sytuacji konieczne było wyjaśnienie skarżącej przez organ tych różnic w podstawach procedowania i dokładne ustalenie intencji skarżącej. Gdyby bowiem zamiarem skarżącej było potwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego matki, byłoby to niemożliwe, skoro matka zmarła. Przy tym nie miałoby znaczenia dla wyniku sprawy czy skarżąca ma interes prawny czy też go nie wykazała. Można byłoby jedynie rozważać zakończenie sprawy na gruncie rozwiązań proceduralnych. Mianowicie czy właściwe byłoby wydanie decyzji umarzającej postępowanie czy odmawiającej stwierdzenia obywatelstwa polskiego. Gdyby natomiast skarżąca wnosiła o stwierdzenie, że matka jej nie utraciła obywatelstwa polskiego i do dnia śmierci pozostawała obywatelką polską, co jak się wydaje było intencją Łucji P., wówczas możliwe jest procedowanie w przedmiocie nie utracenia przez matkę skarżącej polskiego obywatelstwa. Jak jednak podkreślono wcześniej, to na organach ciąży obowiązek wyjaśnienia w sposób nie budzący wątpliwości intencji osoby wnoszącej podanie. Na taką możliwość wskazuje powoływany już wyrok NSA z dnia 14 września 2006 r. sygn. akt II OSK 353/06. W uzasadnieniu stwierdzono, że "postępowanie w przedmiocie stwierdzenia utraty obywatelstwa polskiego może dotyczyć także osoby nieżyjącej, jeśli wnioskodawca ma w tym interes prawny w rozumieniu art. 28 k.p.a."
Jeżeli organ wyjaśni, że zamiarem skarżącej było stwierdzenie posiadania obywatelstwa przez matkę, należy uznać, że takie roszczenie jako dotyczące osoby nieżyjącej nie może zostać uwzględnione. Wydaje się jednak, że zamiarem wnioskodawczyni było doprowadzenie do takiego orzeczenia, które stwierdzałoby, że matka posiadająca obywatelstwo polskie nie utraciła go wskutek zdarzenia prawnego jakim było postanowienie Sądu Grodzkiego w K. z dnia 14 października 1946 r. Zasadność tego roszczenia może być zbadana w postępowaniu o stwierdzenie, że matka skarżącej nie utraciła obywatelstwa polskiego. Należy w tym miejscu ponownie przytoczyć pogląd wyrażony w powoływanym wyroku NSA z dnia 14 września 2006 r. sygn. akt II OSK 353/06. Sąd stwierdził, że "nie można podzielić poglądu wyrażonego w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że osobisty charakter obywatelstwa powoduje, iż zstępni a limine nie mają legitymacji do wszczęcia postępowania w przedmiocie stwierdzenia obywatelstwa zmarłego wstępnego. Ustawa o obywatelstwie polskim z 1962 r. nie zawiera unormowania odnoszącego się do pojęcia strony w sprawie o stwierdzenie obywatelstwa. W tej sytuacji dla uznania podmiotu za stronę tego postępowania uzasadnione jest stosowanie przepisów k.p.a.".
Organ badając interes prawny skarżącej doszedł do wniosku w zaskarżonej decyzji, że ów interes nie został wykazany. Powoływany przez skarżącą argument z zakresu prawa spadkowego i w konsekwencji roszczeń o prawo własności został uznany przez Ministra za niewystarczający do uznania Łucji P. za stronę postępowania. W ocenie Sądu jednakże organ nie przeprowadził na tyle szczegółowej analizy istnienia interesu prawnego skarżącej lub jego braku w sytuacji, gdy żądanie skarżącej dotyczyłoby ustalenia, że matka jej nie utraciła obywatelstwa polskiego i w konsekwencji w dacie śmierci prawo to jej przysługiwało. Z wnioskiem o stwierdzenie w zakresie obywatelstwa może wystąpić tylko taki podmiot, który wykazał, iż stwierdzenie obywatelstwa innej osoby ma wpływ na jego sytuację prawną. Organ zatem winien wyjaśnić, czy okoliczność, że matka pozostawała obywatelem polskim w dacie śmierci miała wpływ na sytuację prawną córki, zarówno w sferze praw publicznych, jak i prywatnych tj. jako spadkobierczyni matki. Dopiero takie ustalenia, przy założeniu oczywiście że postępowanie dotyczy nie utracenia obywatelstwa polskiego, będą właściwe do przyjęcia istnienia interesu prawnego po stronie skarżącej lub jego braku.
Na marginesie należy podnieść, wbrew stanowisku organu II instancji okoliczność, że stwierdzenie, że wnioskodawca nie posiada interesu prawnego winno skutkować nie umorzeniem postępowania administracyjnego lecz odmową stwierdzenia uprawnienia lub obowiązku. Sąd w obecnym składzie opowiada się za taką koncepcją. W wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 września 2005 r. (sygn. akt I S.A./Wa 1288/04, lex 204675) został sformułowany pogląd w ślad za wyrokiem NSA z dnia 7 września 1989 r. (sygn. SA/Ka 441/89, OSP 1991/2, poz. 33), że wniesienie żądania przez podmiot, który nie ma przymiotu strony skutkuje oddaleniem żądania, a nie umorzeniem postępowania. Złożenie wniosku przez osobę, która w sprawie nie jest stroną, ani nie działa jako pełnomocnik lub przedstawiciel strony, powinno spowodować wydanie decyzji odmownej z przyczyn formalnych, tj. z powodu braku legitymacji procesowej wnioskodawcy. Z tego też względu rozstrzygnięcie procesowe przyjęte przez Ministra nie znajduje oparcia w przepisach postępowania administracyjnego.
Uznając zatem, że zaskarżona decyzja, jak również poprzedzająca ją decyzja organu I instancji naruszyły przepisy postępowania, a to art. 7 k.p.a., 9 k.p.a., 61 k.p.a. w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 c) powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak na wstępie.
Pkt 2 wyroku znajduje oparcie w art. 200 wymienionej ustawy.




do góry

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie
z dnia 21 maja 2008 r.
IV SA/Wa 549/08

1. Wykładnia art. 16 ustawy z 1962 r. o obywatelstwie polskim wskazuje na indywidualny charakter zezwolenia, odnoszący się do osoby, która o takie zezwolenie wystąpiła, skoro przepis stwierdza, że Rada Państwa orzeka o zezwoleniu na zmianę obywatelstwa i że zezwolenie następuje na wniosek złożony na skutek podania. Samo oświadczenie strony nie było wystarczającą przesłanką do utraty obywatelstwa.
Niezbędna była zgoda (zezwolenie) właściwego organu, która w tak istotnej sprawie powinna mieć charakter indywidualny i odnosić się do konkretnej osoby.
2. Fakt wydania paszportu nie może zostać uznany za tożsamy z zezwoleniem na zmianę obywatelstwa.
LEX nr 488538
488538
Dz.U.2000.28.353: art. 16


Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Alina Balicka.
Sędziowie WSA: Krystyna Napiórkowska, Asesor Tomasz Wykowski (spr.).


Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 maja 2008 r. sprawy ze skargi Moshe M. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 22 lutego 2008 r. w przedmiocie odmowy stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego:
1. uchyla zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję Wojewody Dolnośląskiego z dnia 19 grudnia 2007 r.;
2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz skarżącego Moshe M. kwotę 340 (trzysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


Uzasadnienie faktyczne

Zaskarżoną decyzją z dnia 22 lutego 2008 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji utrzymał w mocy decyzję Wojewody Dolnośląskiego z dnia 19 grudnia 2007 r., odmawiającą stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez Moshe M. poprzednio Mojsze M., zwanego dalej "skarżącym", urodzonego dnia 24 sierpnia 1961 r. w L., syna Dawida i Zofii z domu Z.
W uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia organ odwoławczy wskazał, iż decyzją z dnia 19 grudnia 2007 r. Wojewoda Dolnośląski odmówił stwierdzenia posiadania przez skarżącego obywatelstwa polskiego. Skarżący złożył odwołanie od decyzji organu I instancji do Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji. Rozpatrując odwołanie organ nie znalazł podstaw do jego uwzględnienia. Minister wskazał, iż skarżący urodził się w dniu 24 sierpnia 1961 r. w L., jako syn Dawida i Zofii M. Rodzice skarżącego wystąpili z podaniami do Rady Państwa o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie w związku z wyjazdem na stałe do Państwa Izrael. W dniu 30 października 1963 r. rodzice skarżącego wystąpili do Rady Państwa PRL z podaniem o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie w związku z wyjazdem na stałe do państwa Izrael. W dniu 26 grudnia 1963 r. Moshe M. nabył obywatelstwo izraelskie. Dokonując oceny prawnej wskazanych wyżej okoliczności faktycznych, Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji stwierdził, iż zgodnie z art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. Nr 10, poz. 49 z późn. zm.) w jego brzmieniu obowiązującym w dacie wyjazdu skarżącej do Izraela i nabycia przez nią obywatelstwa tego państwa obywatel polski tracił obywatelstwo polskie, jeżeli spełnione zostały jednocześnie dwa warunki, którymi były uzyskanie zezwolenia właściwego organu polskiego na zmianę obywatelstwa polskiego oraz nabycie obywatelstwa obcego. Jednocześnie art. 13 ust. 2 ustawy stwierdzał, iż zezwolenie na zmianę obywatelstwa udzielone rodzicom rozciąga się na dzieci pozostające pod ich władzą rodzicielską.
W przedmiotowej sprawie nie budzi wątpliwości, iż skarżący nabył obywatelstwo izraelskie po przybyciu do Izraela. Najistotniejszą zatem kwestią jest ustalenie, czy rodzice skarżącego uzyskali ze skutkiem prawnym zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego na obywatelstwo izraelskie, które to zezwolenie rozciągnęłoby się na małoletniego wówczas skarżącego. Zgodnie z art. 16 ust. 1 ustawy o zezwoleniu na zmianę obywatelstwa polskiego orzekała Rada Państwa. Przepisy ustawy nie określały trybu i formy udzielania zezwolenia na zmianę obywatelstwa, jak również nie ustalały, czy miał to być akt indywidualny, czy też zezwolenie to mogło mieć charakter generalny. W ocenie organu dopuszczalny był zatem każdy sposób wyrażenia przez Radę Państwa zgody, jeśli tylko osoba zamierzająca wyjechać na pobyt stały do Izraela złożyła stosowny wniosek. W takich sprawach Rada Państwa nie rozpatrywała indywidualnych wniosków. Rada Państwa, w ramach swych ustawowych uprawnień, przyjęła w latach pięćdziesiątych dwudziestego wieku szczególne zasady postępowania w stosunku do osób, które deklarowały chęć wyjazdu na pobyt stały do Izraela i występowały z wnioskiem o zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie. W dniu 23 stycznia 1958 r. wydała uchwałę Nr 5/58 w sprawie zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego osobom wyjeżdżającym do państwa Izrael. Uchwała ta była pod względem podmiotowym zezwoleniem na zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie. W przedmiotowej sprawie rodzice wnioskodawcy sami zainicjowali procedurę w przedmiocie uzyskania zezwolenia na zmianę obywatelstwa. Oświadczenie woli zawarte we wniosku zawierało deklarację opuszczenia terytorium Polski i udania się na stały pobyt do Izraela. Zainteresowani oświadczyli wprost, iż zamierzają opuścić Polskę i udać się do Izraela. Tego rodzaju oświadczenie woli wypełniło dyspozycję pkt 1 uchwały Rady Państwa z dnia 23 stycznia 1958 r. i powodowało, iż indywidualne zezwolenie w odniesieniu do wnioskodawców nie było wymagane. Skuteczności prawnej uchwały z 1958 r., tj. aktu wydanego w innych realiach prawnych, nie można odnosić do współczesnych standardów prawnych. Przyjęte ówcześnie zasady emigrowania z Polski do Izraela były wiadome osobom zainteresowanym. Uzyskanie dokumentu podróży było uwarunkowane złożeniem wniosku o zmianę obywatelstwa. Wnioskodawca zdawał sobie zatem sprawę, iż uzyskanie dokumentu podróży będzie związane z późn. zmianą obywatelstwa, przy czym forma udzielenia tego zezwolenia (akt indywidualny czy też zbiorowy) była z jego punktu widzenia obojętna. Dokonując wykładni uchwały z dnia 23 stycznia 1958 r. należy wziąć pod uwagę fakt, iż w ówczesnym autorytarnym systemie umożliwiła ona opuszczenie Polski, które co do zasady było rygorystycznie reglamentowane. W świetle powyższego stwierdzić należy, iż z mocy powołanej uchwały Rady Państwa rodzice skarżącego uzyskali zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie, które rozciągnęło się na małoletniego wówczas skarżącego. Skarżący spełnił zatem warunki utraty obywatelstwa polskiego, w wyniku czego go nie posiada. Żądanie stwierdzenia posiadania tego obywatelstwa należało zatem załatwić odmownie.
W skardze na decyzję Ministra skarżący podniósł w szczególności, iż zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego na inne winno mieć formę aktu indywidualnego, nie zaś generalnego. Ponadto uchwała Rady Państwa z dnia 23 stycznia 1958 r. nie mogła wywołać skutków wobec osób, które do dnia jej podjęcia nie wniosły o zezwolenie na zmianę obywatelstwa.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.


Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Sąd rozpoznał skargę na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z racji sprawowania wymiaru sprawiedliwości, polegającego na kontrolowaniu działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem (art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych - Dz. U. z dnia 20 września 2002 r., Nr 153, poz. 1269). Kontrola ta obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. Nr 153, poz. 1270 - zwanej dalej "p.p.s.a.").
Skargę należało uwzględnić, albowiem zarówno decyzja zaskarżona, jak i utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji wydane zostały z naruszeniem przepisu prawa materialnego, tj. art. 13 ust. 1 i 2 ustawy z 1962 r., które to naruszenie wpłynęło w sposób istotny na wynik sprawy. Z tej racji obie decyzje należało wyeliminować z obrotu prawnego.
Organy orzekające w niniejszej sprawie wadliwie przyjęły, iż zezwoleniem na zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie była w odniesieniu do rodziców skarżącego oraz do samego skarżącego generalnie sformułowana uchwała Rady Państwa z dnia 23 stycznia 1958 r. Odnośnie skuteczności prawnej tej uchwały w stosunku do osób, które po jej podjęciu wniosły o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie, Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela w całości wywód zamieszczony w uzasadnieniu wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 października 2005 r., sygn. akt II OSK 267/2005, którego obszerne fragmenty niniejszym przytacza. Zgodnie z art. 13 ustawy z 1962 r. obywatel polski mógł nabyć obywatelstwo obce ze skutkiem utraty obywatelstwa polskiego, gdy uzyskał zezwolenie właściwego organu polskiego na zmianę obywatelstwa. O zezwoleniu na zmianę obywatelstwa orzekała Rada Państwa (art. 16 ust. 1 ustawy). Uchwała Rady Państwa nr 5/58 z dnia 23 stycznia 1958 r. w sprawie zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego osobom wyjeżdżającym na stały pobyt do państwa Izrael (niepubl.) miała charakter aktu generalnego: dotyczyła osób, których nie określono z imienia i nazwiska, ale przez wskazanie istotnych cech adresatów. Istotne znaczenie ma punkt 1 uchwały, który stanowił: "Zezwala się na zmianę obywatelstwa polskiego na obywatelstwo państwa Izrael osobom, które opuściły bądź opuszczą obszar Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, udając się na stały pobyt do państwa Izrael, i złożyły lub złożą prośbę o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego".
Uchwała została podjęta w czasie obowiązywania Konstytucji z dnia 22 lipca 1952 r. (Dz. U. Nr 33, poz. 232 z późn. zm.) oraz ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. Nr 4, poz. 25). Przepisy Konstytucji nie przewidywały uprawnienia Rady Państwa do podejmowania tego rodzaju uchwał, natomiast w art. 25 ust. 1 pkt 11 Konstytucji stwierdzono, że Rada Państwa wykonuje inne funkcje przewidziane w Konstytucji lub przekazane jej przez ustawy. Podstawę prawną do wydania uchwały zatem mogły stanowić wyłącznie przepisy ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim. Uchwała Rady Państwa nr 5/58 z dnia 23 stycznia 1958 r. powoływała jako podstawę prawną wydania art. 13 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim. Te przepisy określają postępowanie w sprawach dotyczących nadania i utraty obywatelstwa i stwierdzają, że o nadaniu i utracie obywatelstwa polskiego orzeka Rada Państwa oraz że orzeczenie Rady Państwa o utracie obywatelstwa polskiego następuje na wniosek Prezesa Rady Ministrów.
Pojęcie utraty obywatelstwa polskiego obejmowało dwie instytucje: zmianę i pozbawienie obywatelstwa (art. 11 i 12 ustawy o obywatelstwie polskim z 1951 r.). Z tego względu trzeba uznać, że Rada Państwa, działając na wniosek Prezesa Rady Ministrów, była uprawniona do wyrażenia zgody na zmianę obywatelstwa polskiego, ale ani ustawa, ani tym bardziej Konstytucja nie regulowały formy udzielania tej zgody lub szczegółowych zasad postępowania w sprawie zezwolenia na zmianę obywatelstwa. Należy jednak podkreślić, że już w ustawie o obywatelstwie polskim z 1951 r. zawarty jest warunek złożenia wniosku i obowiązek "orzeczenia" przez Radę Państwa w sprawie tego wniosku. Uchwała Rady Państwa nr 5/58 z dnia 23 stycznia 1958 r. nie została nigdy opublikowana ani też doręczona osobom, których dotyczyła.
Uchwała Rady Państwa nr 5/58 nie może zostać uznana za akt normatywny, gdyż upoważnienie do wydania takiego aktu nie wynika ani z Konstytucji, ani z ustawy o obywatelstwie polskim z 1951 r. W uchwale powołano jako podstawę prawną art. 13 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim, ale przepisy te nie zawierają upoważnienia dla Rady Państwa do wydania normatywnego aktu wykonawczego do ustawy. Gdyby uznać, że uchwała miała charakter normatywny, to utraciłaby moc w związku z wejściem w życie nowej ustawy o obywatelstwie polskim w 1962 r. Uchwała zatem była aktem stosowania prawa. Nie można jednak akceptować poglądu, że uchwała ta - jako generalny akt stosowania prawa, który upraszczał procedurę emigracyjną - wywoływała skutki prawne w stosunku do osób, które do dnia jej podjęcia nie występowały z wnioskiem o zmianę obywatelstwa (...). Przede wszystkim należy zauważyć, że zarówno pod rządem rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym (Dz. U. Nr 36, poz. 341 z późn. zm.), obowiązującego w czasie podejmowania uchwały, jak i pod rządem Kodeksu postępowania administracyjnego, kiedy skarżący złożył podanie o zezwolenie na zmianę obywatelstwa, brak było podstaw prawnych do wydawania aktów generalnych stosowania prawa, a zatem takich, które ze względu na krąg adresatów mają charakter ogólny, a konkretny ze względu na treść aktu.
Ocena znaczenia uchwały Rady Państwa nr 5/58 dla indywidualnych postępowań powinna zostać dokonana przez pryzmat przepisów regulujących postępowanie i wymagania prawa materialnego. Powyższemu stwierdzeniu nie przeczy ocena, że do podejmowania samej uchwały przez Radę Państwa nie miały zastosowania przepisy postępowania administracyjnego, gdyż Rada Państwa była naczelnym organem władzy państwowej, a nie organem administracji. Stwierdzenie to nie budzi wątpliwości, skoro z art. 1 § 1 pkt 1 k.p.a., w brzmieniu obowiązującym w chwili składania wniosku, wynika, że Kodeks normował postępowanie przed organami administracji państwowej, i takie też było stanowisko orzecznictwa (postanowienie NSA z dnia 18 kwietnia 1985 r. sygn. akt III SA 404/85, ONSA 1985, z. 1, poz. 23). Jednakże zasadniczy problem nie polega na tym, czy w postępowaniu w sprawie załatwianej przez Radę Państwa miały zastosowanie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, ale czy złożenie przez rodziców skarżącego w 1963 r. wniosku o zezwolenie na zmianę obywatelstwa, które spowodowało wszczęcie indywidualnego postępowania w sprawie określonej przepisem ustawy o obywatelstwie polskim z 1962 r., doprowadziło do utraty obywatelstwa polskiego przez skarżącego, a w szczególności czy wnioskodawcy udzielono zezwolenia na zmianę obywatelstwa, o jakim mowa w ustawie. Rozstrzygająca zatem jest ocena, czy podjęta przez Radę Państwa uchwała nr 5/58 mogła stanowić takie zezwolenie w stosunku do wniosków składanych po podjęciu samej uchwały. Udzielenie odpowiedzi na to pytanie wymaga analizy postanowień ustawy o obywatelstwie polskim z 1962 r.
Uzyskanie zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego wymagało złożenia podania w trybie art. 16 ust. 4 ustawy o obywatelstwie polskim z 1962 r. Osoby zamieszkałe w Polsce podanie takie wnosiły do organów do spraw wewnętrznych prezydiów powiatowych rad narodowych. Na skutek wniesionego podania Minister Spraw Wewnętrznych składał wniosek do Rady Państwa, która orzekała o zezwoleniu na zmianę obywatelstwa polskiego (art. 16 ust. 1 i 2). Ustawa o obywatelstwie polskim z 1962 r. nie przewidywała innego trybu, a w szczególności nie zawierała żadnych podstaw prawnych do stosowania jakiejkolwiek innej procedury wyrażania przez Radę Państwa zezwolenia w stosunku do określonych kategorii osób, o której mowa w skardze kasacyjnej. Tryb określony w art. 16 ustawy o obywatelstwie polskim miał charakter indywidualnego postępowania w konkretnej sprawie. Ustawa określała organ uprawniony do złożenia wniosku do Rady Państwa i organ właściwy do zezwolenia na zmianę obywatelstwa oraz wprowadzała zasadę, że postępowanie wszczyna podanie (wniosek) obywatela polskiego. Zezwolenie następowało na wniosek Ministra Spraw Wewnętrznych w związku z konkretnym, indywidualnym podaniem.
Wykładnia art. 16 ustawy o obywatelstwie polskim z 1962 r. wskazuje na indywidualny charakter zezwolenia, odnoszący się do osoby, która o takie zezwolenie wystąpiła, skoro przepis stwierdza, że Rada Państwa orzeka o zezwoleniu na zmianę obywatelstwa i że zezwolenie następuje na wniosek złożony na skutek podania. Samo oświadczenie strony nie było wystarczającą przesłanką do utraty obywatelstwa. Niezbędna była zgoda (zezwolenie) właściwego organu, która w tak istotnej sprawie powinna mieć charakter indywidualny i odnosić się do konkretnej osoby. Gdyby jednak nawet przyjąć, że w świetle ustawy o obywatelstwie polskim z 1962 r. możliwe było udzielenie zezwolenia skierowanego do nieokreślonych z imienia i nazwiska adresatów, jedynie przez wskazanie ich istotnych cech wyróżniających, to nie można przyjąć, że zezwolenie może dotyczyć wniosków jeszcze niezłożonych i mieć charakter generalnej zgody udzielanej na przyszłość.
Niezależnie od tego, że akt taki przez swoją abstrakcyjność byłby aktem normatywnym, ponieważ zmieniałby stan prawny wynikający z ustawy, to z art. 16 ustawy o obywatelstwie polskim z 1962 r. wyraźnie wynika kolejność zdarzeń: najpierw następuje złożenie podania strony, następnie wniosku Ministra i dopiero wówczas Rada Państwa orzeka w sprawie zezwolenia na zmianę obywatelstwa. Nie można kolejności tej odwrócić, gdyż naruszałoby to istotne wymagania wprowadzone przez ustawę, od których spełnienia zależy utrata obywatelstwa polskiego. Zezwolenie powinno zatem stanowić akt indywidualny, jednostkowy i skierowany do konkretnego adresata. Uchwała nie była ani publikowana, ani też doręczona skarżącemu i została podjęta przed złożeniem podania. Uchwała taka, w stosunku do podań złożonych po jej podjęciu, mogła być traktowana jedynie jako przyrzeczenie udzielenia zezwolenia na zmianę obywatelstwa. Gdyby założyć, że możliwe jest udzielenie zezwolenia adresatom nieokreślonym z imienia i nazwiska, to w żadnym razie zgoda taka nie mogła dotyczyć wniosków, które nie były jeszcze złożone.
W doktrynie, na tle udzielania zgody na zmianę obywatelstwa polskiego, prezentowane są rozbieżne poglądy. Prof. W. Ramus stwierdza wprawdzie, że zezwolenia dotyczące zmiany obywatelstwa mają charakter indywidualny, ale jednocześnie dopuszcza możliwość udzielenia generalnego zezwolenia na nabycie obywatelstwa, gdy zmiana obywatelstwa dotyczyła większej liczby osób (W. Ramus: Instytucje prawa o obywatelstwie polskim, Warszawa 1980, s. 248), natomiast prof. J. Jagielski wyraźnie podkreśla wyłącznie indywidualny charakter zezwolenia na zmianę obywatelstwa (J. Jagielski: Obywatelstwo polskie, Warszawa 1998, s. 123). W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażono pogląd, że zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego, jako przesłanka utraty obywatelstwa na podstawie art. 13 ust. 1 w związku z art. 16 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim, musiało mieć charakter indywidualnego i skierowanego do określonego adresata aktu Rady Państwa, którego nie mogła zastąpić generalna uchwała Rady Państwa (wyrok SN z dnia 17 września 2001 r. sygn. akt III RN 56/01, OSNAPiUS 2002, nr 13, poz. 299).
Fakt wydania paszportu nie może zostać uznany za tożsamy z zezwoleniem na zmianę obywatelstwa nie tylko dlatego, że to Rada Państwa powinna zezwolić na zmianę obywatelstwa, a nie organ, który wydawał paszporty, ale przede wszystkim dlatego, że zezwolenia na zmianę obywatelstwa nie można domniemywać per facta concludentia. Warunku spełnienia ustawowych standardów formalnych nie można relatywizować ani wyprowadzać ze świadomości o skutkach prawnych otrzymania paszportu i wyjazdu z Polski. Świadomość skutków prawnych czynności w prawie publicznym nie ma znaczenia. Istotne jest wyłącznie spełnienie ustawowych wymagań przewidzianych w ustawie o obywatelstwie polskim. Warunkiem utraty obywatelstwa polskiego na podstawie art. 13 ust. 1 ustawy o obywatelstwie polskim z 1962 r. było nabycie obywatelstwa obcego za zezwoleniem właściwego organu polskiego na zmianę obywatelstwa. Nie każde zatem nabycie obywatelstwa obcego oznaczało jednoczesną utratę obywatelstwa polskiego. Uchwała Rady Państwa nr 5/58 z dnia 23 stycznia 1958 r. w sprawie zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego osobom wyjeżdżającym na stały pobyt do państwa Izrael nie stanowiła zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego ze skutkiem utraty obywatelstwa polskiego, o którym mowa w art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim, w stosunku do osób, które podania o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego złożyły po jej podjęciu.
Wynika stąd, iż pomimo złożenia w 1963 r. podania o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie, rodzice skarżącego zezwolenia takiego nie uzyskali. Nie uzyskał zatem takiego zezwolenia w sposób pochodny, tj. na zasadzie art. 13 ust. 2 ustawy, skarżący. W konsekwencji pomimo nabycia obywatelstwa izraelskiego, nie utracił on obywatelstwa polskiego. Z tej racji odmowa poświadczenia posiadania przez skarżącego obywatelstwa polskiego narusza prawo. W następstwie uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia organ I instancji wyda decyzję stwierdzającą posiadanie przez skarżącego obywatelstwa polskiego.
Z powyższych względów Sąd orzekł jak na wstępie na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 lit.a oraz art. 200 p.p.s.a.




do góry

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie
z dnia 13 czerwca 2008 r.
IV SA/Wa 701/08

Nabywający obce obywatelstwo traci jednocześnie polskie, tylko wówczas gdy uzyskał zwolnienie od powszechnego obowiązku wojskowego.
LEX nr 563059
563059
Dz.U.1920.7.44: art. 11


Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Jakub Linkowski.
Sędziowie WSA: Małgorzata Małaszewska-Litwiniec (spr.), Asesor Agnieszka Wójcik.


Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 czerwca 2008 r. sprawy ze skargi E. S. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 22 lutego 2008 r. nr DOiR.I.627/16/07/PO w przedmiocie odmowy stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego
skargę oddala.


Uzasadnienie faktyczne

Zaskarżoną do Sądu Administracyjnego decyzją z dnia 22 lutego 2008 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, po rozpatrzeniu odwołania E. S. z domu F., działającej przez pełnomocnika - na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. i art. 17 ust. 4 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim - utrzymał w mocy decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia 13 czerwca 2007 r., odmawiającą stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez E. S. urodzoną w dniu 3 marca 1948 r. w Petach Tikwa (Izrael), córkę S. i R.
W uzasadnieniu organ odwoławczy podał, iż początkowo pełnomocnik wnosiła o stwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego przez zmarłego ojca zainteresowanej - S. D. F., a następnie żądanie zmodyfikowała wskazując jako wnioskującą o stwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego jego córkę - E. S.
Minister w wyniku przeprowadzonego postępowania uznał, iż rozstrzygnięcie Wojewody odpowiada prawu, bowiem brak jest dowodów wskazujących na posiadanie obywatelstwa polskiego przez ojca wnioskodawczyni, urodzonego w dniu 30 stycznia 1903 r. w J. Związek małżeński z matką wnioskodawczyni zawarł on w dniu 2 października 1937 r. w Mławie. Stąd E. S. jako dziecko pochodzące ze związku małżeńskiego w rozumieniu ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. RP Nr 7, poz. 44 ze zm.) nabywała obywatelstwo ojca, o ile ten w dacie jej urodzenia posiadałby obywatelstwo polskie. Jednakże w ocenie Ministra zapis księgi małżeństw zawierającej ten akt małżeństwa dowodzi, że w dacie zawarcia tego związku małżeńskiego ojciec wnioskodawczyni (rozwiedziony) nie posiadał obywatelstwa polskiego. Brak jest też dowodów wskazujących na nabycie przez niego polskiego obywatelstwa po tej dacie. Wówczas też w księdze małżeństw zapisano, że zamieszkuje on w Kolonii Ramat Gan koło Tel-Aviv w Palestynie i jest obywatelem angielsko-palestyńskim, legitymującym się paszportem wydanym przez Departament Emigracyjny w Jerozolimie, a czasowo zamieszkuje w Makowie Mazowieckim.
We wniesionej skardze pełnomocnik skarżącej podniosła, iż użyte we wskazanym dokumencie stwierdzenie "obywatel angielsko-palestyński" nie może być utożsamiane z faktycznym nabyciem obcego obywatelstwa w rozumieniu art. 11 cyt. ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. Nigdy państwo takie nie istniało. Paszport posiadany przez ojca wnioskodawczyni stanowił jedynie dokument podróży mieszkańca Palestyny. Obywatelstwo Izraela nabył dopiero z dniem 15 maja 1948 r. Także ze świadectwa naturalizacji wydanego mu w 1936 r. wynika, że uzyskał jedynie wszelkie prawa i obowiązki, jakie posiada każdy obywatel urodzony na terenie Palestyny. Jednakże nawet gdyby przyjąć, że nabył wówczas obywatelstwo Palestyńskie, to i tak do chwili urodzenia córki - E. F. podlegał obowiązkowej służbie wojskowej w Polsce, od której w myśl art. 1 cyt. ustawy nie został zwolniony. Do daty tej też nie wstąpił do wojska w państwie obcym oraz nie przyjął tam urzędu publicznego.
W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.


Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, z 2002 r. poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle § 2 powołanego wyżej artykułu, kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne są więc powołane do kontroli aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywanej pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania powyższej decyzji, nie zaś według kryteriów słusznościowych.
Rozpoznając sprawę zgodnie z powołanymi wyżej kryteriami uznać należy, iż skarga nie mogła być uwzględniona, bowiem zaskarżona decyzja jak i utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji nie naruszają prawa.
Na wstępie podkreślenia wymaga, iż wnioskodawczyni E. S. urodziła się w dniu 3 marca 1948 r., do wniosku o stwierdzenie posiadania przez nią obywatelstwa polskiego znajdują zatem zastosowanie przepisy ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. RP Nr 7, poz. 44 ze zm.), a w szczególności art. 5 stanowiący, iż dzieci ślubne nabywają obywatelstwo ojca. Rodzice jej zawarli związek małżeński w dniu 2 października 1937 r. w Mławie, gdzie ojciec legitymował się paszportem angielsko-palestyńskim, jak zapisano w księdze małżeństw. Podano tam także, iż zamieszkuje on w Kolonii Ramat Gan koło Tel-Aviv. Istotne zatem jest ustalenie, czy ojciec jej posiadał obywatelstwo polskie w chwili zawarcia związku małżeńskiego z jej matką oraz później do czasu jej narodzin. W tym miejscu wskazać należy, iż w myśl art. 15 k.p.a. postępowanie administracyjne jest dwuinstancyjne. Zasada dwuinstancyjności wyraża regułę, iż wszystkie decyzje nieostateczne mogą być na wniosek osoby uprawnionej zaskarżone do organu administracji publicznej wyższego stopnia nad organem który wydał zaskarżoną decyzję. Istota administracyjnego toku instancji polega na dwukrotnym merytorycznym rozstrzygnięciu tej samej sprawy przez dwa różne organy administracji. Chodzi tutaj o zagwarantowanie jednostce, której statusu prawnego dana sprawa dotyczy, prawa do zaskarżenia orzeczeń i decyzji do organu wyższej instancji w celu sprawdzenia prawidłowości orzeczenia. Dewolutywny charakter środka zaskarżenia sprzyja zobiektywizowaniu i urealnieniu kontroli prawidłowości wydanych rozstrzygnięć. Tak więc istota dwuinstancyjności sprowadza się do dwukrotnego rozpoznania i rozstrzygnięcia tożsamej pod względem przedmiotowym i podmiotowym sprawy administracyjnej, przy czym organ odwoławczy jest uprawniony do przeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego.
Sąd uznał, iż czynności podjęte przez orzekający w sprawie organ odwoławczy wskazują, iż wywiązał się on z obowiązku wynikającego z treści art. 9 k.p.a. Przepis ten nakłada na organy administracji publicznej obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Jak również zobowiązuje je, by czuwały nad tym, żeby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Jednocześnie zgodnie z art. 77 k.p.a. organ administracji jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, przy czym jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 § 1 k.p.a.).
Organowi odwoławczemu zarzucić jednakże należy nieprecyzyjność użytych sformułowań. Stwierdził bowiem jedynie, iż ojciec wnioskodawczyni w dacie zawarcia związku małżeńskiego z jej matką nie posiadał obywatelstwa polskiego, miał obywatelstwo palestyńskie i później obywatelstwa polskiego już nie nabył. Trafne w tym zakresie były ustalenia organu I instancji, który uznał, iż S. F. nie nabył obywatelstwa polskiego. Gdyby istotnie było tak jak wskazał Minister, to nabycie obcego obywatelstwa przez ojca wnioskodawczyni w świetle ustawy z 1920 r. nie stanowiłoby dostatecznej przesłanki do utraty przez niego posiadanego obywatelstwa polskiego, jeśliby uznać że takie uprzednio posiadał. Zdanie drugie art. 11 cyt. ustawy może bowiem odnosić się wyłącznie do pkt 1 tego przepisu (por. wyrok NSA z dnia 21 grudnia 2007 r., sygn. akt II OSK 1780/06). A więc nabywający obce obywatelstwo traci jednocześnie polskie, tylko wówczas gdy uzyskał zwolnienie od powszechnego obowiązku wojskowego, spełnienia którego to warunku organ odwoławczy w niniejszej sprawie nie rozważał.
Dla rozstrzygnięcia tej sprawy zasadnicze znaczenie ma zatem - w związku z treścią art. 2 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. RP Nr 7, poz. 44 ze zm.), która to ustawa obowiązywała w chwili zaistnienia zdarzeń mających znaczenie dla stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez skarżącą - ustalenie, czy ojciec jej S. F. urodzony w dniu 30 stycznia 1903 r. w Janowie w ogóle nabył kiedykolwiek obywatelstwo polskie.
Należy mieć na uwadze, że w dniu jego urodzin w 1903 r. Państwo Polskie nie istniało, a Janów znajdował się na obszarze Królestwa Polskiego. Ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r. stanowiła natomiast, że z chwilą jej ogłoszenia prawo obywatelstwa polskiego służy każdej osobie bez różnicy płci, wieku, wyznania i narodowości, która (lit. a) jest zapisana lub ma prawo być zapisana do ksiąg stałej ludności b. Królestwa Polskiego.
Z akt sprawy jednoznacznie wynika, że E. S. nie wskazała kiedy i w jakich okolicznościach jej ojciec opuścił terytorium, na którym utworzono Państwo Polskie. Ona urodziła się już w Izraelu i nigdy w Polsce nie mieszkała. Nie jest więc wykluczone, iż wyjazd jej ojca miał miejsce jeszcze przed utworzeniem Państwa Polskiego, w związku z zawieruchą powstałą w wyniku I Wojny Światowej.
W sprawie tej przeprowadzone zostało obszerne postępowanie dowodowe. W efekcie Archiwum Państwowe m. st. Warszawy Oddział w Pułtusku pismem z dnia 14 marca 2006 r. stwierdziło brak dokumentów z lat 1919-1926, 1945-1950 i następnych mogących potwierdzić zamieszkiwanie (zameldowanie) do czasu wyjazdu z Polski w Makowie Mazowieckim S. F. ur. 30 stycznia 1903 r. w Janowie. Nie znaleziono także dokumentów potwierdzających wydanie ojcu wnioskodawczyni dowodu osobistego. W kolejnym piśmie z dnia 10 kwietnia 2006 r. Archiwum to stwierdziło, że w jego zasobach nie odnaleziono dokumentów umożliwiających potwierdzenie faktu, że ojciec wnioskodawczyni do czasu wyjazdu z Polski mieszkał w Makowie Mazowieckim i posiadał obywatelstwo polskie. Jednocześnie zaznaczono, że poszukiwania były prowadzone w zespołach archiwalnych: Urzędu Wojewódzkiego warszawskiego 1918-1939, komendy Powiatowej policji Państwowej w Makowie Mazowieckim i podległych posterunkach 1918-1932 oraz w Urzędzie Wojewódzkim Warszawskim 1944-1950. Pełnomocnik skarżącej we wniosku o stwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego przez jej mocodawczynię potwierdziła, iż zmarły S. F., przed wyjazdem z Polski ostatnio zamieszkiwał w Makowie Mazowieckim. Zaznaczyła jednocześnie, iż brak jest dokładnego adresu, pod którym tam zamieszkiwał. Stwierdziła nadto, iż wnosząca nie wie na podstawie jakich dokumentów jej ojciec opuścił Polskę. Zaznaczyła również, iż jej mocodawczyni nie posiada informacji na temat służby ojca w wojsku polskim, ani dotyczących ubiegania się przez niego o zwolnienie z powszechnego obowiązku wojskowego. Także poszukiwania w Alfabetycznym Wykazie Ocalałych Żydów w Polsce oraz w innych dostępnych w Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego dokumentach i bazach zakończyły się negatywnie. Stwierdzono, iż osoba taka nie figuruje.
Mając te ustalenia na względzie brak było podstaw do uznania, że ojciec wnioskodawczyni kiedykolwiek uzyskał obywatelstwo polskie. Należy podkreślić, że dopiero w piśmie procesowym z dnia 16 maja 2007 r. pełnomocnik skarżącej stwierdziła, iż S. F. opuścił terytorium Polski w 1927 r., co mogłoby sugerować, iż przed wyjazdem w oparciu o cyt. ustawę z 1920 r. nabył obywatelstwo polskie. Jednakże faktu tego w żaden sposób nie uprawdopodobniła. Nie można także uznać tożsamości jego losów z losami pozostałej rodziny, w tym siostry. Na marginesie należy dostrzec fakt, że w paszporcie I. R. F. nie figurują dane rodziców, co dodatkowo utrudnia potwierdzenie faktu, iż była siostrą ojca wnioskodawczyni, na co trafnie zwrócił uwagę Wojewoda. Podobnie należy podzielić zastrzeżenia organu pierwszej instancji do przedłożonych przez pełnomocnika wnioskodawczyni wydruków ze stron internetowych Instytutu Yad Vashem, z których istotnie nie wynika, czy w istocie dotyczą dziadków zainteresowanej.
Należy także zauważyć, że pełnomocnik E. S. do wniesionej skargi dołączyła świadectwo naturalizacji ojca wnioskodawczyni z 1936 r. w świetle tego dokumentu uzyskał on obywatelstwo palestyńskie, a wpisane w tym dokumencie dotychczas posiadane obywatelstwo polskie nie było przedmiotem ustaleń organu wydającego to świadectwo. Wpisano je na podstawie oświadczenia składającego wniosek. W treści tego świadectwa widnieje sformułowanie, iż "(...) Wnioskodawca złożył wniosek o wydanie Świadectwa Naturalizacji podając dane osobowe zamieszczone niżej (...)". W dalszej części Świadectwa wymieniono "Dane osobowe wnioskodawcy", a wśród nich zapis - "Obywatelstwo: polskie". Podanie takich danych osobowych mogło zatem wynikać z przeświadczenia wnioskodawcy, iż stał się obywatelem polskim, a nie z urzędowego potwierdzenia tego faktu. Oświadczenie o dotychczasowym obywatelstwie, jako mało znaczące dla naturalizacji, nie podlegało weryfikacji organu wydającego to świadectwo. Stąd należy uznać, że złożenie tego dokumentu wraz ze skargą nie ma wpływu na treść rozstrzygnięcia podjętego w zaskarżonej decyzji.
W tym stanie rzeczy użycie nieprecyzyjnego stwierdzenia zawartego w zaskarżonej decyzji, nie przesądzającego o tym, czy ojciec wnioskodawczyni posiadał kiedykolwiek polskie obywatelstwo, stanowiło uchybienie procesowe. Jednakże w rozpoznawanej sprawie nie mogło ono - w ocenie Sądu - mieć istotnego wpływu na jej wynik, wobec niewykazania w oparciu o zgromadzony, obszerny materiał dowodowy, że S. F. urodzony w dniu 30 stycznia 1903 r. w Janowie w ogóle nabył kiedykolwiek obywatelstwo polskie.
Jak już podkreślono organy administracji przeprowadziły obszerne postępowanie dowodowe, które nie potwierdziło posiadania obywatelstwa polskiego przez ojca wnioskodawczyni. Organy orzekające zebrały wszelki materiał dowodowy, jaki pozostawał dostępny. Bezspornym jest, iż obowiązkiem organu administracji, wynikającym z zasady prawdy obiektywnej zawartej w art. 7 k.p.a. jest dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy. Z zasady tej wynika także obowiązek określenia z urzędu, jakie dowody są niezbędne dla ustalenia stanu faktycznego sprawy (wyrok NSA w Warszawie z dnia 25 czerwca 1999 r. sygn. akt I SA 1551/98). Zakres materiału dowodowego, niezbędnego do rozstrzygnięcia, wynika z treści żądania strony a organ winien podjąć stosowne działania, w tym również żądania od strony przedstawienia dokumentów na poparcie jej twierdzeń, służące ustaleniu stanu faktycznego. Przepis art. 77 § 1 k.p.a. nakłada na organy administracji publicznej obowiązek zgromadzenia całego materiału dowodowego koniecznego do ustalenia prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy. Zasada oficjalności postępowania dowodowego nie oznacza jednak, iż strona może zachowywać się biernie w jego toku, dlatego też to na stronie spoczywa ciężar wskazania konkretnych faktów i zdarzeń z których wywodzi ona dla siebie określone skutki prawne (por. kom. Kodeks postępowania administracyjnego Piotr Przybysz Lexis Nexis str. 183). Jeżeli strona nie przedstawia koniecznych dokumentów, które dowodziłyby posiadania przez nią określonych uprawnień, a okoliczności tych nie można ustalić w inny sposób, organ może odmówić żądaniu strony, a taka odmowa nie narusza prawa (por. m.in. wyrok NSA z 29 października 1985 r., III SA 696/85 - niepubl.). Nałożenie na organy prowadzące postępowanie administracyjne obowiązku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego nie zwalnia strony postępowania od współdziałania w realizacji tego obowiązku. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy nieudowodnienie określonej czynności faktycznej może prowadzić do rezultatów niekorzystnych dla strony (por. wyrok NSA z dnia 26 października 1984 r., sygn. akt II SA 1205/84, Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego 1984, z. 2, poz. 98). Z treści przepisów nakładających wspomniane wyżej obowiązki nie daje się w szczególności wyprowadzić konkluzji, iż organy administracji zobowiązane są do poszukiwania środków dowodowych służących poparciu twierdzeń strony w sytuacji, gdy ta ostatnia - mimo wezwań - środków takich nie przedstawia.
Mając zatem na uwadze, iż ciężar dowodu w postępowaniu administracyjnym spoczywa na tym, kto z określonego faktu wynosi skutki prawne, należy przyjąć, że obowiązek poszukiwania dowodów obarcza także stronę, która w swym dobrze rozumianym interesie, powinna wykazać dbałość o przedstawienie środków dowodowych. Do złożenia takich dowodów skarżąca była wzywana. Środki dowodowe przedstawione przez pełnomocnik skarżącej nie pozwalają, jednakże przyjąć, iż jej mocodawczyni jako dziecko pochodzące z małżeństwa w rozumieniu cyt. ustawy z 1920 r. nabyła obywatelstwo polskie, bowiem nie zostało wykazane, iż obywatelstwo takie posiadał jej ojciec.
Mając na względzie wskazane okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie działając na podstawie przepisów art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.) orzekł jak w sentencji wyroku.




do góry

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie
z dnia 17 czerwca 2008 r.
IV SA/Wa 750/08

Ewentualną utratę obywatelstwa polskiego należy ocenić w świetle regulacji obowiązujących w chwili zaistnienia zdarzenia powodującego lub mogącego spowodować utratę tego obywatelstwa.
LEX nr 565966
565966
Dz.U.2000.28.353: art. 13 ust. 1
Dz.U.1951.4.25: art. 11


Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Małgorzata Miron.
Sędziowie WSA: Alina Balicka, Asesor Marian Wolanin (spr.).


Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 czerwca 2008 r. sprawy ze skargi Racheli R. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 marca 2008 r. w przedmiocie odmowy stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego 1. uchyla zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję Wojewody Dolnośląskiego z dnia 27 listopada 2007 r.,
2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz Racheli R. kwotę 340 (trzysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


Uzasadnienie faktyczne

Zaskarżoną decyzją z dnia 7 marca 2008 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji utrzymał w mocy decyzję Wojewody Dolnośląskiego z dnia 27 listopada 2007 r. o odmowie stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez Rachel R., poprzednio Raisa B. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji stwierdzono, że Rachel R. urodziła się jako Raisa B., córka Markusa i Sury z domu L., w dniu 30 kwietnia 1952 r. w Z. W dniu 8 lutego 1960 r. rodzice skarżącej wystąpili z podaniami do Rady Państwa o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie, w związku z wyjazdem na stałe do Państwa Izrael. Markus i Sura B. otrzymali - jako osoby deklarujące zamiar wyjazdu na pobyt stały do Izraela - dokumenty podróży. Małoletnia wówczas Raisa B. wpisana została do dokumentu podróży matki. Po przyjeździe do Izraela wnioskodawczyni nabyła w dniu 16 listopada 1960 r. obywatelstwo izraelskie i zamieszkuje tam do dzisiejszego dnia, legitymując się paszportem izraelskim wydanym na nazwisko Rachel R.
W związku z powyższym - zdaniem organu - do oceny posiadania przez skarżącą obywatelstwa polskiego mają zastosowanie przepisy ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. Nr 4, poz. 25, ze zm.), jako obowiązujące w dniu wyjazdu skarżącej do Państwa Izrael. Według art. 11 powołanej ustawy, obywatel polski tracił obywatelstwo polskie przy spełnieniu dwóch przesłanek: gdy uzyskał zezwolenie władzy polskiej na zmianę obywatelstwa i jednocześnie nabył obywatelstwo obce. Zezwolenie na zmianę obywatelstwa przez rodziców rozciągało się przy tym na dzieci pozostające pod ich władzą rodzicielską.
Według art. 13 ust. 1 powołanej ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim, o nadaniu i utracie obywatelstwa polskiego orzekała Rada Państwa. Do Rady Państwa należało więc również udzielanie zgody na zmianę obywatelstwa. Rada Państwa, działając na wniosek Prezesa Rady Ministrów, podjęła w dniu 23 stycznia 1958 r. uchwałę Nr 5/58 w sprawie zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego osobom wyjeżdżającym na pobyt stały do państwa Izrael, która obowiązywała do dnia 8 marca 1984 r., jako do dnia jej uchylenia przez Radę Państwa. Uchwała ta dawała generalne pod względem podmiotowym zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego na obywatelstwo Państwa Izrael obywatelom polskim, którzy opuścili lub opuszczą obszar Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, udając się na stały pobyt do Państwa Izrael oraz złożyły lub złożą prośbę o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego. Udzielone powołaną uchwałą zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie rozciągało się na dzieci pozostające pod władzą rodzicielską osób określonych w pkt 1 uchwały, które opuszczą obszar Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej wraz z rodzicami. Uchwała ta nie była publikowana, ale w ocenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, z racji argumentów przytoczonych w zaskarżonej decyzji, nie musiała podlegać publikacji, ani też Rada Państwa nie była zobligowana do stosowania rozwiązań wynikających z rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym, a w szczególności przepisów regulujących zasady doręczania pism. Zdaniem organu, omawiana uchwała była aktem stosowania prawa i stanowiła generalne pod względem podmiotowym zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego na obywatelstwo Państwa Izrael obywatelom polskim, którzy opuścili obszar Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, udając się na stały pobyt do Państwa Izrael i złożyły prośbę o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego. W stosunku do osób, które spełniały warunki przewidziane w uchwale, nie były wydawane indywidualne zezwolenia, a jedynie przez sam fakt spełnienia tych warunków osoby zainteresowane uzyskiwały zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie. Powołując się na niektóre poglądy doktryny oraz wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 grudnia 2005 r. sygn. akt IV SA/Wa 1736/05 i z dnia 17 stycznia 2007 r. sygn. akt IV SA/Wa 1301/05, organ orzekający stwierdził, że powołana uchwała Rady Państwa z dnia 23 stycznia 1058 r. Nr 5/58, stanowiła w istocie dla rodziców małoletniej na owy czas Raisy B. zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie, a tym samym, skutki takiego zezwolenia rozciągały się także na skarżącą. W stosunku bowiem do osób, które występowały o zezwolenie na wyjazd na pobyt stały do Izraela i wystąpiły do Rady Państwa o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie nie wydawano indywidualnych zezwoleń na zmianę obywatelstwa, lecz - po złożeniu przez nie wniosków do Rady Państwa o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie oraz sprawdzeniu, że spełniają warunki określone w przywołanej uchwale - osobom tym wydawano dokumenty podróży uprawniające do opuszczenia terytorium Polski.
W przedmiotowej sprawie rodzice skarżącej sami zainicjowali tę procedurę, składając wniosek o zezwolenie na zmianę obywatelstwa. Oświadczenie woli zawarte we wniosku zawierało deklarację opuszczenia terytorium Polski i udania się na pobyt stały do Państwa Izrael, co wypełniło dyspozycję pkt 1 uchwały Rady Państwa Nr 5/58. Oświadczenie to spowodowało, że wniosek o zmianę obywatelstwa nie wymagał wydania indywidualnej uchwały na podstawie art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie, lecz miała do niego zastosowanie wspomniana uchwała Rady Państwa Nr 5/58. Indywidualne uchwały o zezwoleniu na zmianę obywatelstwa Rada Państwa wydawała wtedy, gdy osoba wnioskująca o wydanie zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego nie deklarowała zamiaru wyjazdu na stały pobyt do Izraela.
W konsekwencji, Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji stwierdził, że rodzice skarżącej uzyskali zezwolenie - uchwałą Rady Państwa Nr 5/58 - na zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie, które rozciągnęło się na małoletnią wówczas Raisę, dlatego zasadna jest odmowa poświadczenia posiadania przez skarżącą obywatelstwa polskiego.
Powołana decyzja Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 marca 2008 r. zaskarżona została przez Rachel R. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie dwiema odrębnymi skargami (sporządzonym przez dwóch odrębnych pełnomocników). W skargach tych zarzucono naruszenie prawa poprzez przyjęcie, że uchwała Rady Państwa Nr 5/58 stanowiła zezwolenie na zmianę obywatelstwa, jako skutkujące utratą obywatelstwa polskiego. W uzasadnieniu skargi stwierdzono, iż powołana uchwała Rady Państwa nie miała mocy aktu normatywnego o charakterze generalnym, lecz była aktem stosowania prawa, na co wskazuje także orzecznictwo sądowoadministracyjne w tym względzie, licznie powołane w treści jednej ze skarg. Ponadto, omawiana uchwała nie mogła stanowić zezwolenia na zmianę obywatelstwa przez te osoby, które do dnia jej wydania nie występowały o takie zezwolenie.
W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o jej oddalenie, przytaczając uzasadnienie zaskarżonej decyzji.


Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja i utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji wydane zostały z naruszeniem prawa materialnego mającego wpływ na wynik sprawy.
Zgodnie z art. 17 ust. 4 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. z 2000 r. Nr 28, poz. 353, ze zm.), przyjętym za podstawę do wydania decyzji w rozpatrywanej sprawie, posiadanie i utratę obywatelstwa polskiego stwierdza wojewoda; odmowa stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego lub jego utraty następuje w drodze decyzji administracyjnej.
Należy podzielić pogląd Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, iż do oceny posiadania lub utraty przez skarżącą obywatelstwa polskiego mają zastosowanie przepisy ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. Nr 4, poz. 25, ze zm.), jako obowiązujące w dniu wyjazdu skarżącej do Państwa Izrael, w myśl zasady, że ewentualną utratę przez skarżącą obywatelstwa polskiego należy ocenić w świetle regulacji obowiązujących w chwili zaistnienia zdarzenia powodującego lub mogącego spowodować utratę tego obywatelstwa.
Według art. 11 ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim, utrata obywatelstwa polskiego mogła nastąpić wskutek nabycia obcego obywatelstwa, ale jedynie po uzyskaniu zezwolenia władzy polskiej na zmianę obywatelstwa. Orzekanie o utracie obywatelstwa, w tym o zezwoleniu na zmianę obywatelstwa w związku z nabyciem obywatelstwa obcego, należało do Rady Państwa, działającej w tym przypadku na wniosek Prezesa Rady Ministrów (art. 13 ust. 1, 2 i 3 ustawy o obywatelstwie polskim). Ogłoszenie takiego orzeczenia w Monitorze Polskim zastępowało doręczenie orzeczenia. Orzekanie o zezwoleniu na zmianę obywatelstwa polskiego ze skutkiem utraty tego obywatelstwa z chwilą nabycia obywatelstwa obcego odnosiło się przy tym do określonej osoby - obywatela polskiego, który wystąpił o zezwolenie na zmianę obywatelstwa. Zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego, jako przesłanka utraty obywatelstwa polskiego, musiało więc mieć charakter indywidualnego i skierowanego do określonego adresata aktu Rady Państwa.
W świetle tak rozumianej konstrukcji orzeczenia Rady Państwa o zezwoleniu na zmianę obywatelstwa, nie jest prawidłowa ocena organów orzekających, iż wobec skarżącej spełnił się w 1960 r. warunek utraty obywatelstwa polskiego określony w art. 11 ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim, polegający na uzyskaniu zgody władz polskich na zmianę obywatelstwa, którą to zgodę miała stanowić niepublikowana uchwała Rada Państwa z dnia 23 stycznia 1958 r. Nr 5/58 w sprawie zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego osobom wyjeżdżającym na pobyt stały do Państwa Izrael.
W powołanej uchwale wskazano, iż: "Zezwala się na zmianę obywatelstwa polskiego na obywatelstwo państwa Izrael osobom, które opuściły bądź opuszczą obszar Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, udając się na stały pobyt do państwa Izrael, i złożyły bądź złożą prośbę o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego". Organy orzekające w rozpatrywanej sprawie, powołując się na tę uchwałę, przyjęły, że był to generalny akt stosowania prawa, wydany na podstawie art. 13 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim, który wiązał organy administracji i stanowił zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego na obywatelstwo Państwa Izrael zarówno w stosunku do osób, które złożyły prośbę o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego i opuściły Polskę, jak i w stosunku do osób, które dopiero złożą prośbę o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego i opuszczą Polskę.
W ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie, w żaden sposób nie można przyjąć, aby wyrażone w powołanej uchwale zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego mogło dotyczyć wniosków jeszcze nie złożonych. Uchwała ta nie miała charakteru generalnej zgody na zmianę obywatelstwa udzielanej także na przyszłość, skoro nie mogła stanowić zgody na zmianę obywatelstwa dla tych osób, które do dnia jej podjęcia jeszcze nie wystąpiły o zezwolenie na zmianę obywatelstwa. Nie można bowiem udzielić zezwolenia na zmianę obywatelstwa komuś, kto o takie zezwolenie jeszcze nie wystąpił. W stosunku zatem do osób, które złożyły wnioski o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego po podjęciu omawianej uchwały, nie stanowiła ona zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego, ze skutkiem utraty tego obywatelstwa, w rozumieniu art. 11 ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 października 2005 r. sygn. akt II OSK 267/05, ONSAiWSA z 2006 r., z. 2, poz. 66).
Samo więc oświadczenie rodziców skarżącej z dnia 8 lutego 1960 r., wnoszących o zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie w związku z wyjazdem na pobyt stały do Izraela, nie jest wystarczającą przesłanką do uznania utraty przez skarżącą obywatelstwa polskiego. W związku z powyższym, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł, jak w sentencji.
O zwrocie kosztów postępowania na rzecz skarżącej orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy organ orzekający uwzględni ocenę charakteru uchwały Rady Państwa z dnia 23 stycznia 1958 r., zawartą w uzasadnieniu niniejszego wyroku.




do góry

Wyrok
Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie
z dnia 25 czerwca 2008 r.
II OSK 686/07

Z wykładni celowościowej i systemowej art. 11 pkt 2 ustawy z 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego w związku z ustawą o powszechnym obowiązku wojskowym z 1938 r., uprawniony jest wniosek, iż utrata obywatelstwa polskiego na podstawie tego przepisu w związku ze "wstąpieniem do służby wojskowej w państwie obcym" bez zgody właściwych organów polskich następowała nie tylko w razie podjęcia przez obywatela polskiego służby wojskowej w obcym państwie w charakterze ochotnika, lecz również w przypadku odbycia przez niego przymusowej służby w obcym wojsku, będącego konsekwencją dobrowolnego nabycia przez niego obywatelstwa obcego państwa.
LEX nr 496238
496238
Dz.U.1938.25.220: art. 115 ust. 1
Dz.U.1920.7.44: art. 11 pkt 2


Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Stahl.
Sędziowie NSA: Zofia Flasińska (spr.), Ludwik Żukowski.


Sentencja

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 25 czerwca 2008 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej M. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 1 grudnia 2006 r. sygn. akt IV SA/Wa 1134/06 w sprawie ze skargi M. S. na decyzję Prezesa Urzędu do Spraw Repatriacji i Cudzoziemców z dnia 27 marca 2006 r. w przedmiocie odmowy stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego


Uzasadnienie faktyczne

Wyrokiem z dnia 1 grudnia 2006 r. sygn. akt IV SA/Wa 1134/06 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę M. S. na decyzję Prezesa Urzędu do Spraw Repatriacji i Cudzoziemców z dnia 27 marca 2006 r. w przedmiocie odmowy stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego.
W sprawie ustalono, iż M. S. urodził się jako S. Z., syn S. i E. z domu F., w dniu 8 stycznia 1927 r. w Ł. Do wybuchu II Wojny Światowej zamieszkiwał wraz z rodziną w Ł. przy ul. Ż. Pod koniec 1939 r. cała rodzina przeniosła się do miejscowości C., woj. Radomskie, następnie do getta w M. Po likwidacji getta cała rodzina została zesłana do obozu w Treblince, gdzie zmarła jego matka, siostra i babcia. Następnie wraz z ojcem zostali wysłani do pracy w Skarżysku Kamiennej, gdzie zmarł jego ojciec. W 1944 r. wnioskodawca został przewieziony do Częstochowy, gdzie pół roku pracował w fabryce broni. Do czasu wyzwolenia w dniu 8 maja 1945 r. przebywał w obozach na terenie Niemiec oraz Czechosłowacji. Następnie w sierpniu 1945 r. wraz z grupą dzieci wyjechał na leczenie oraz naukę do Anglii. W 1948 r. udał się do Izraela, gdzie w dniu 6 października 1948 r. nabył obywatelstwo izraelskie. W dniu 17 października 1948 r. został powołany do czynnej służby wojskowej w Armii Izraelskiej, w której służył do dnia 29 sierpnia 1949 r. Obecnie legitymuje się paszportem izraelskim wydanym na nazwisko M. S.
Sąd I instancji uzasadniając swoje rozstrzygnięcie podniósł, iż zgodnie z treścią art. 17 ust. 4 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. z 2000 r. Nr 28, poz. 353 z późn. zm.) posiadanie i utratę obywatelstwa polskiego stwierdza wojewoda. Odmowa stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego lub jego utraty następuje w drodze decyzji administracyjnej. Stwierdzenie posiadania lub utraty obywatelstwa polskiego następuje w formie decyzji o charakterze deklaratoryjnym, zwanej "poświadczeniem posiadania obywatelstwa polskiego" lub "poświadczeniem utraty obywatelstwa polskiego". W sytuacji, gdy organ w wyniku przeprowadzonego postępowania administracyjnego, ustali brak podstaw do stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego lub stwierdzenia jego utraty, o które strona wnosiła, to wydaje decyzję odmawiającą stwierdzenia posiadania obywatelstwa lub odmawiającą stwierdzenia jego utraty z podaniem w uzasadnieniu przyczyny.
Sąd wskazał, że z treści wniosku z dnia 16 marca 2004 r. skierowanego do Wojewody Łódzkiego wynika, że wnioskodawca wniósł o stwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego.
Podstawą materialnoprawną zaskarżonej decyzji jest art. 11 pkt 2 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 7, poz. 44 z późn. zm.), w wersji uwzględniającej zmiany art. 11 wynikające z rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 3 grudnia 1932 r. w sprawie zmiany ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. z 1932 r. Nr 109, poz. 896). Zgodnie z art. 11 pkt 2 powołanej ustawy, utrata obywatelstwa polskiego następuje przez przyjęcie urzędu publicznego lub wstąpienie do służby wojskowej w państwie obcym bez zgody właściwego wojewody (Komisarza Rządu m. st. Warszawy), wyrażonej, w przypadku zamiaru wstąpienia do służby wojskowej w państwie obcym, w porozumieniu z właściwym dowódcą okręgu korpusu.
Z brzmienia tego przepisu wynika, że w przypadku spełnienia jednej z dwóch przesłanek, tj. przyjęcia urzędu publicznego lub wstąpienia do służby wojskowej w państwie obcym nie uzyskawszy zgody właściwych władz, obywatel tracił obywatelstwo polskie z mocy samego prawa. W oparciu o zgromadzony materiał dowodowy Sąd I instancji przyjął, iż słusznie organ uznał, że skarżący wypełnił przesłanki tego artykułu, co spowodowało, że z mocy prawa utracił obywatelstwo polskie.
Skarżący przyjechał do Izraela w 1948 r. jako osoba posiadająca obywatelstwo polskie, które nabył przez urodzenie zgodnie z art. 4 pkt 1 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego. W dniu 6 października 1948 r. skarżący nabył obywatelstwo izraelskie, ale nie przestał być uważany za obywatela polskiego. W dniu 6 października 1948 r. M. S. miał 21 lat i zgodnie z obowiązującą wówczas ustawą z dnia 9 kwietnia 1938 r. o powszechnym obowiązku wojskowym (Dz. U. Nr 25, poz. 220 z późn. zm.), która obowiązywała do dnia 29 maja 1950 r., podlegał obowiązkowi czynnej służby wojskowej w Polsce. Zgodnie z tą ustawą obowiązkowi wojskowemu podlegali mężczyźni w wieku od 17 lat do końca roku kalendarzowego, w którym kończyli 60 lat.
Art. 11 pkt 1 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego stanowił, że utrata obywatelstwa polskiego następuje przez nabycie obcego obywatelstwa. Jednakże osoby, obowiązane do czynnej służby wojskowej, mogły nabyć obce obywatelstwo, dopiero po uzyskaniu zwolnienia od powszechnego obowiązku wojskowego, zgodnie z obowiązującymi przepisami, w przeciwnym razie wobec Państwa Polskiego nie przestawały być uważane za obywateli polskich.
Tak więc w przypadku skarżącego, który podlegał powszechnemu obowiązkowi wojskowemu i nie uzyskał zwolnienia od tego obowiązku, fakt nabycia obywatelstwa izraelskiego w dniu 6 października 1948 r. nie spowodował utraty przez niego obywatelstwa polskiego. Dopiero wstąpienie przez skarżącego do służby wojskowej w Armii Izraelskiej w dniu 17 października 1948 r. bez uzyskania zgody właściwych władz polskich, spowodowało zgodnie z art. 11 pkt 2 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego utratę przez M. S. obywatelstwa polskiego z mocy prawa.
Od powyższego wyroku skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego wywiódł M. S. reprezentowany przez pełnomocnika wnosząc o jego uchylenie.
Jako podstawę kasacyjną wskazano zarzut naruszenia prawa materialnego przez niezastosowanie przy rozstrzyganiu sprawy zasad konstytucyjnych, wynikających z preambuły, art. 2, 31 ust. 3 w zw. z art. 34 ust. 2 Konstytucji, stanowiących klauzulę generalną przy rozpatrywania sprawy i pozwalającą na zindywidualizowanie konkretnego przypadku.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, iż art. 11 ust. 2 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego z 1920 r. powstał w szczególnych warunkach ustrojonych i sytuacji w Państwie Polskim. Praktycznie nie było można spełnić warunków uzyskania zgody na przyjęcie urzędu publicznego bez zgody wojewody czy zdeklarowanie zamiaru wstąpienia do służby wojskowej w państwie obcym. Nie można skarżącego winić za taką sytuację. Wbrew stanowisku Sądu I instancji są to elementy mające wpływ na ocenę prawną.
Zdaniem strony skarżącej, istnieją instrumenty prawne w postaci klauzul generalnych, pozwalające prostować niedoskonałości prawa, wynikające z jego nieelastyczności i bogactwa życia. W niniejszym przypadku skarżący upatruje je w zasadach, wynikających z preambuły Konstytucji oraz cytowanych jej przepisów. Te zasady to "zachowanie najlepszych tradycji Pierwszej i Drugiej Rzeczpospolitej", "przekazanie co cenne z ponad tysiącletniego dorobku", "pragnienie zachowania praw obywatelskich", "zachowanie przyrodzonej godności człowieka" - przede wszystkim zaś stwierdzenie, że "Rzeczpospolita urzeczywistnia zasady sprawiedliwości społecznej", że "ograniczenia w korzystaniu z wolności i praw mogą być ustanowione tylko dla ochrony bezpieczeństwa lub wolności i praw innych osób". Obecnie utracenie obywatelstwa polskiego jest możliwe tylko przez zrzeczenie się jego.
Nadto skarżący podniósł, iż dotychczasowa interpretacja pojęcia "wstąpienia do służby wojskowej" w konkretnym przypadku jest niewłaściwa z powodu niemożności spełnienia warunku uzyskania zgody, niewłaściwej interpretacji słów "wstąpienie do służby wojskowej" z racji braku elementu woli w zachowaniu skarżącego, sprzeczna jest z zasadami Konstytucji, stanowiącymi klauzulę generalną do interpretacji każdego przypadku. Interpretacja ta budzi sprzeciw moralny, gdyż zawiera elementy nadużycia prawa identyczne jak za czasów PRL.


Uzasadnienie prawne

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.
Na wstępie należy podkreślić, że stosownie do treści art. 6 k.p.a. organy administracji publicznej działają na podstawie obowiązujących przepisów prawa. Oznacza to, że podstawą prawną do rozpoznania wniosku skarżącego stanowiła ustawa z 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (tekst jedn.: Dz. U. z 2000 r. Nr 28, poz. 353). Zgodnie z art. 1 powyższej ustawy obywatelami polskimi są osoby, które w dniu wejścia w życie tej ustawy posiadają obywatelstwo polskie na podstawie dotychczasowych przepisów. Skarżący urodził się 8 stycznia 1927 r. w Ł., jako S. Z. a obecnie posługuje się paszportem izraelskim na nazwisko M. S., albowiem w 1948 r. wyjechał do Izraela, gdzie uzyskał obywatelstwo izraelskie a następnie odbywał czynną służbę wojskową w Armii Izraelskiej. Zarówno w dacie urodzenia jak i uzyskania przez skarżącego obywatelstwa izraelskiego, obowiązywała ustawa z 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. z 31 stycznia 1920 r.), a więc zasadnie organ jak i sąd I instancji jako podstawę ustaleń przyjęli przepisy tej ustawy, aby ocenić czy skarżący posiada obywatelstwo polskie. Nie ulega wątpliwości, że skarżący zgodnie z art. 4 pkt 1 wskazanej ustawy nabył obywatelstwo polskie przez urodzenie. Jednak art. 11 tej ustawy przewidywał także utratę obywatelstwa przez nabycie obywatelstwa obcego lub przez przyjęcie urzędu publicznego lub wstąpienie do służby wojskowej w państwie obcym bez zgody właściwego organu.
W art. 11 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego uregulowano dwie niezależne przesłanki utraty obywatelstwa polskiego. Pierwszą z nich było nabycie obcego obywatelstwa z tym zastrzeżeniem, że osoby obowiązane do czynnej służby wojskowej mogły nabyć obywatelstwo obce jedynie po uzyskaniu zwolnienia od powszechnego obowiązku wojskowego, zgodnie z obowiązującymi przepisami, w przeciwnym razie nadal były uważane wobec Państwa Polskiego za obywateli polskich (art. 11 pkt 1 w zw. z art. 11 zd. 2 ustawy). Drugą przesłanką utraty obywatelstwa było przyjęcie urzędu publicznego lub wstąpienie do służby wojskowej w państwie obcym bez zgody właściwego wojewody (Komisarza Rządu m. st. Warszawy), wyrażonej w porozumieniu z właściwym dowódcą okręgu korpusu (art. 11 pkt 2 ustawy).
Sąd I instancji prawidłowo przyjął, iż w okolicznościach faktycznych przedmiotowej sprawy zastosowanie ma jedynie art. 11 pkt 2 powołanej ustawy.
Wskazać należy, iż skarżący dobrowolnie w dniu 6 października 1948 r. przyjął obywatelstwo izraelskie, z czym wiązał się obowiązek służby wojskowej w Armii Izraelskiej. Obowiązek ten był następstwem dobrowolnie podjętej decyzji o przyjęciu obywatelstwa państwa obcego. Podjęcie służby wojskowej w określonym państwie wiązało się z obowiązkiem bezwzględnej lojalności wobec władz wojskowych tego państwa. Ustawodawca uwzględniając sytuację, iż Polska może znaleźć się w stanie konfliktu zbrojnego z innymi państwami ograniczył, poprzez regulację art. 11 ust. 2 ustawy przypadki, gdy obywatel polski zobowiązany do lojalności wobec państwa swego obywatelstwa, służy w siłach zbrojnych państwa będącego w konflikcie z Polską. Eliminowaniu takiej sytuacji mógł służyć mechanizm reglamentacji podejmowania służby wojskowej w państwach obcych. Naruszenie tego sytemu (podjęcie służby bez zezwolenia) powodowało utratę obywatelstwa polskiego, co generalnie eliminowało sytuację pozostawania osób, w razie ewentualnego konfliktu, w sytuacji sprzeczności pomiędzy lojalnością względem Polski oraz kraju w którym podjęły służbę wojskową.
Podnieść trzeba, iż z wykładni językowej art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego wynika, że jedynie dobrowolne wstąpienie przez obywatela polskiego do służby wojskowej w państwie obcym, bez uzyskania zgody właściwych organów polskich powodowało skutek w postaci utraty przez niego obywatelstwa polskiego na podstawie tego przepisu. Podobne uregulowanie, dotyczące utraty polskiego obywatelstwa na skutek podjęcia służby w obcym wojsku zawarte było w ustawie z dnia 9 kwietnia 1938 r. o powszechnym obowiązku wojskowym (Dz. U. R. P. Nr 25, poz. 220), obowiązującej w okresie od dnia 1 września 1938 r. do dnia 28 maja 1950 r. Zgodnie z art. 115 ust. 1 tej ustawy obywatel polski, podlegający obowiązkowi wojskowemu z mocy ustawy niniejszej lub przepisu szczególnego, traci obywatelstwo polskie, jeżeli przyjmuje obowiązki w wojsku obcym lub obcej organizacji wojskowej bez zgody polskiej władzy. W tym przepisie ustawodawca posłużył się pojęciem "przyjęcia obowiązków" w wojsku obcym, które również wskazuje na konieczność wyrażenia przez obywatela woli pełnienia służby w wojsku danego państwa. Prezentowana wykładnia art. 11 pkt 2 ustawy jest również uzasadniona, jeżeli weźmie się pod uwagę szczególną sytuację polityczną, która miała miejsce w czasie obowiązywania ustawy z 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego. Trudno jest uznać, że w sytuacjach przymusowego wcielenia obywateli polskich do służby wojskowej w państwach wrogich Polsce, czy uzasadnionego szczególnymi okolicznościami wstępowania Polaków do służby wojskowej w państwach prowadzących wspólną walkę przeciwko Niemcom w czasie II wojny światowej następował z mocy ustawy skutek w postaci utraty przez te osoby obywatelstwa polskiego.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego z wykładni celowościowej i systemowej art. 11 ust. 2 ustawy o obywatelstwie w związku z ustawą o powszechnym obowiązku wojskowym z 1938 r., uprawniony jest wniosek, iż utrata obywatelstwa polskiego na podstawie tego przepisu w związku ze "wstąpieniem do służby wojskowej w państwie obcym" bez zgody właściwych organów polskich następowała nie tylko w razie podjęcia przez obywatela polskiego służby wojskowej w obcym państwie w charakterze ochotnika, lecz również w przypadku odbycia przez niego przymusowej służby w obcym wojsku, będącego konsekwencją dobrowolnego nabycia przez niego obywatelstwa obcego państwa. Odbycie zasadniczej służby wojskowej stanowi realizację przez obywatela obowiązków obrony ojczyzny i wierności danemu państwu. Służba ta jest więc z samego swojego charakteru przymusowa. Obowiązek ten ciąży jednak tylko na obywatelach danego państwa, dlatego w przypadku dobrowolnego nabycia obywatelstwa państwa obcego przez daną osobę należy uznać, że wyraża ona zgodę na wypełnianie obowiązku obrony tego państwa. Nabycie obywatelstwa obcego, jako powodujące powstanie stosunku zależności i posłuszeństwa dla władzy innego państwa, było jedną z przesłanek utraty obywatelstwa państwa polskiego na podstawie art. 11 ustawy (z zastrzeżeniem przewidzianym w art. 11 zd. 2). Odbycie obowiązkowej służby wojskowej w obcym państwie przez obywatela polskiego, będące następstwem dobrowolnego nabycia przez niego obywatelstwa tego państwa, należy zatem również uznać za naruszające obowiązek wierności państwu polskiemu i powodujące powstanie stosunku zależności wobec innego państwa.
W związku z powyższym, stwierdzić trzeba, że zarówno dobrowolne wstąpienie przez obywatela polskiego do obcego wojska, jak również odbycie obowiązkowej służby wojskowej w obcym państwie, będące konsekwencją dobrowolnego nabycia przez niego jego obywatelstwa powodowało utratę obywatelstwa polskiego na podstawie art. 11 pkt 2 ustawy (zob. np. wyrok NSA z dnia 12 września 2007 r. sygn. akt II OSK 1693/06, wyrok NSA z dnia 1 kwietnia 2008 r. sygn. akt II OSK 322/07, wyrok NSA z dnia 31 stycznia 2008 r. sygn. akt II OSK 1920/06).
Z akt sprawy wynika, że skarżący, już jako osoba pełnoletnia, wyjechał do Izraela, dobrowolnie przyjął obywatelstwo izraelskie, skoncentrował tam swoje życie osobiste i zawodowe, zmienił nazwisko a następnie odbył czynną służbę wojskową w tym państwie (od dnia 17 października 1948 r. do dnia 29 sierpnia 1949 r.). Okoliczności tych nie kwestionuje także sam skarżący, który wywodzi jedynie, iż nie było możliwe ówcześnie uzyskanie zgody stosownych władz. Jednak biorąc pod uwagę fakt, iż skarżący w chwili podejmowania tych decyzji mieszkał w Anglii, miał prawie 22 lata, a więc był już w pełni dojrzałym i ukształtowanym mężczyzną to musiał mieć świadomość konsekwencji swego postępowania i braku zgody stosownych władz.
Przepisy art. 11 pkt 2 ustawy z 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego powodowały utratę obywatelstwa z mocy prawa. Zaskarżona decyzja ma jedynie charakter deklaratoryjny, co oznacza, że nie kształtuje ona sytuacji skarżącego a jedynie potwierdza trwanie skutków prawnych zdarzeń powstałych z mocy prawa w 1948 r.
W tej sytuacji rozstrzygnięcie Sądu I instancji oddalające skargę na decyzję odmawiającą stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez M. S., będącą jedynie aktem o charakterze deklaratoryjnym, należy uznać za prawidłowe. Istotą obywatelstwa jest istnienie szczególnej więzi pomiędzy jednostką a państwem. Nie ma jednak jednolicie określonego pojęcia obywatelstwa w prawie międzynarodowym. Oznacza to, że regulacja tej kwestii należy przede wszystkim do poszczególnych państw i stanowi jeden z elementów ich suwerenności. Dała temu wyraz już Konwencja Haska z 1930 r., wskazując, że "każde państwo władne jest określić w swoim ustawodawstwie, kto jest obywatelem. Ustawodawstwo to powinno być przyjęte przez inne państwa, byleby było zgodne z umowami międzynarodowymi i zasadami prawnymi ogólnie uznanymi w przedmiocie obywatelstwa".
Nadal nie ma jednolitego standardu międzynarodowego, obowiązującego poszczególne państwa. Powszechna deklaracja praw człowieka w art. 15 mówi wprawdzie o prawie każdego człowieka do posiadania obywatelstwa oraz zakazuje samowolnego pozbawiania obywatelstwa lub odmawiania prawa do jego zmiany, jednak nie ma ona waloru obowiązującego prawa. Jeszcze ostrożniejsze stanowisko zajęły pakty praw człowieka, albowiem w art. 24 ust. 3 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych z 1966 r. gwarantują jedynie prawo dziecka do nabycia obywatelstwa (H. Suchocka - Prawa człowieka. Model prawny, Ossolineum 1991, s. 272 i n., R. Wieruszewski - Obywatele RP Przyszli obywatele UE, Konstytucja dla rozszerzającej się Europy, Warszawa 2000, s. 249 i n.). Sprawy obywatelstwa pominięto również w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Dopiero w Europejskiej konwencji o obywatelstwie z 1997 r. podjęto próbę nowego i szerszego ujęcia obywatelstwa. Jednak Polska tej konwencji jeszcze nie ratyfikowała.
Wszystkie te okoliczności wskazują, iż przepisy prawa międzynarodowego pozostawiały i nadal pozostawiają daleko idącą swobodę regulacji prawodawcy krajowemu. W niektórych państwach obywatelstwo nie jest regulowane konstytucją a w tych gdzie stanowi materię konstytucyjną to stopień szczegółowości tych unormowań jest bardzo różny. Również w tradycji polskiej konstytucyjna regulacja obywatelstwa pojawiła się tylko w konstytucji w 1921 r., ale wskazano tylko podstawowe przesłanki nabycia obywatelstwa. Natomiast co do innych przypadków nabycia obywatelstwa oraz jego utraty odesłano do ustawy. Kwestie obywatelstwa regulowane były w odrębnych ustawach o obywatelstwie poczynając od ustawy z 20 stycznia 1920 r. a następnie z 8 stycznia 1951 r. i aktualnie obowiązującej z 15 lutego 1962 r. Przepisy tych ustaw były podstawowymi regulacjami w zakresie obywatelstwa aż do konstytucyjnego unormowania podstawowych kwestii obywatelstwa w Konstytucji z 1997 r.
Uwzględniając wszystkie te okoliczności, za nietrafne należy uznać zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia zasad konstytucyjnych wynikających z preambuły oraz art. 2 oraz 31 ust. 3 w zw. z art. 34 ust. 2 Konstytucji 1997 r. Sąd nie może bowiem dokonywać oceny zgodności aktów prawnych z aktualnie obowiązującą konstytucją, jeżeli przepisy te od blisko 60 lat już nie obowiązują i wywołały skutki prawne z mocy prawa.
W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 ustawy p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.




do góry

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie
z dnia 27 czerwca 2008 r.
IV SA/Wa 650/08

Z ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim nie wynika jednoznacznie, iż orzekanie o zezwoleniu na zmianę obywatelstwa polskiego, ze skutkiem w postaci utraty obywatelstwa polskiego z chwilą nabycia obywatelstwa obcego, odnosiło się do określonej osoby - obywatela polskiego, który wystąpił o uzyskanie zezwolenia na zmianę obywatelstwa. Brak zatem podstaw do uznania, że zezwolenie to musiało mieć charakter aktu indywidualnego, w szczególności stanowić decyzję administracyjną w rozumieniu wówczas obowiązującej ustawy o postępowaniu administracyjnym.
LEX nr 512918
512918
Dz.U.2000.28.353: art. 11; art. 13


Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Jakub Linkowski.
Sędziowie WSA: Małgorzata Małaszewska-Litwiniec (spr.), Asesor Agnieszka Wójcik.


Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 czerwca 2008 r. sprawy ze skargi R. B. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 22 lutego 2008 r. nr (...) w przedmiocie odmowy stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego; uchyla zaskarżoną decyzję.


Uzasadnienie faktyczne

Zaskarżoną do Sądu Administracyjnego decyzją z dnia 22 lutego 2008 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, w wyniku rozpoznania odwołania pełnomocnika R. B. od decyzji Wojewody Dolnośląskiego z dnia 7 listopada 2007 r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji odmawiającą stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez skarżącą.
W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ odwoławczy podniósł, iż zgodnie z art. 17 ust. 4 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (DZ. U. Nr 28, poz. 353 ze. zm.), posiadanie i utratę obywatelstwa polskiego stwierdza wojewoda, a odmowa stwierdzenia następuje w drodze decyzji administracyjnej. Decyzja ta ma charakter deklaratoryjny tzn. iż jest to oświadczenie właściwego w sprawie organu oparte na stanie faktycznym i prawnym.
Z analizy wyżej powołanego przepisu wynika, iż organ wydając decyzję bierze pod uwagę cztery sytuacje faktyczne w odniesieniu do których: stwierdza posiadanie obywatelstwa polskiego, stwierdza utratę obywatelstwa polskiego, odmawia stwierdzenia obywatelstwa polskiego oraz odmawia stwierdzenia utraty obywatelstwa polskiego (wyrok WSA w Warszawie z dnia 9 września 2004 r. sygn. 2 V SA 4112/03).
Rozpoznając sprawę co do istoty organ odwoławczy stwierdził, iż w trakcie postępowania administracyjnego ustalono, że R. B. urodziła się w dniu 18 grudnia 1953 r. w W. jako R. F., córka L. i E. z domu W., obywateli polskich. Rodzice skarżącej wystąpili w dniu 28 stycznia 1957 r. z podaniami do Rady Państwa o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie, w związku z wyjazdem na stałe do Państwa Izrael. Jako osoby deklarujące zamiar wyjazdu na pobyt stały do Izraela otrzymali dokumenty podróży serii (...) i (...) natomiast małoletnia wówczas R. została wpisana do dokumentu podróży jednego z rodziców. Po przyjeździe do Izraela skarżąca nabyła w dniu 15 kwietnia 1957 r. obywatelstwo izraelskie zgodnie z izraelskim prawem powrotu "Law of return". W grudniu 1988 r. zawarła związek małżeński z B. B. i zmieniła swoje nazwisko panieńskie na nazwisko męża. Obecnie skarżąca zamieszkuje w Izraelu legitymuje się izraelskim paszportem wydanym na nazwisko R. B.
Minister stwierdził, że nie ulega wątpliwości w przedmiotowej sprawie, iż skarżąca nabyła obywatelstwo polskie, natomiast dla stwierdzenia czy obecnie posiada obywatelstwo polskie - zgodnie z wyrażoną w art. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. zasadą ciągłości obywatelstwa polskiego niezbędne jest ustalenie czy nastąpiły zdarzenia, które przerwały ciągłość posiadania obywatelstwa polskiego przez skarżącą. Rozważyć należy jakie znaczenie dla tych zdarzeń miał fakt wystąpienia przez rodziców skarżącej w dniu 28 stycznia 1957 r. z podaniem do Rady Państwa o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie oraz fakt nabycia w dniu 15 kwietnia 1957 r. obywatelstwa izraelskiego przez skarżącą.
Dla rozstrzygnięcia sprawy nabycia i utraty obywatelstwa polskiego miarodajne są przepisy obowiązujące w chwili zdarzenia powodującego zmiany w statusie obywatelstwa, a zatem w przedmiotowej sprawie przepisy ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. Nr 4, poz. 25 ze zm.).
Zgodnie z art. 11 powołanej ustawy z 1951 r. o obywatelskie polskim, w brzmieniu obowiązującym w dacie wyjazdu skarżącej na pobyt stały do Izraela obywatel polski tracił obywatelstwo polskie, jeżeli zostały spełnione jednocześnie dwa warunki, którymi były: - uzyskanie zezwolenia władzy polskiej na zmianę obywatelstwa oraz
- nabycie obywatelstwa obcego.
Natomiast przepis art. 11 ust. 2 wyżej wymienionej ustawy stwierdzał, iż zezwolenie na zmianę obywatelstwa udzielone rodzicom rozciąga się na dzieci pozostające pod ich władzą rodzicielską.
W ocenie organu bezsporne jest, że wnioskodawczyni nabyła obywatelstwo izraelskie po przybyciu do Izraela. Najistotniejszą kwestią stanowiło ustalenie, czy jej rodzice L. i E. z d. W. uzyskali ze skutkiem prawnym zezwolenie właściwego organu - jakim była wówczas Rada Państwa- na zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie, które to zezwolenie rozciągało się na małoletnia wówczas R. F. Zgodnie z art. 13 ust. 1 cyt. ustawy o zezwoleniu na zmianę obywatelstwa orzekała Rada Państwa.
Zdaniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, Rada Państwa, zgodnie z przepisami rozdziału 2 Konstytucji PRL, była samodzielnym naczelnym organem władzy państwowej. Jej działalność opierała się na zasadzie kolegialności. Rada Państwa posiadała kompetencje władcze i prawotwórcze. Kodeks postępowania administracyjnego nie miał zastosowania przy wydawaniu aktów przez ten organ. Do postępowań prowadzonych przez Radę Państwa nie stosowało się również przepisów rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym.
Rada Państwa, oprócz kompetencji określonych w Konstytucji PRL, miała również inne uprawnienia, w tym decydowania w sprawach nadania i utraty obywatelstwa polskiego (art. 13 ust. 1 ustawy). Przy czym powołana ustawa o obywatelstwie polskim nie określała trybu i formy udzielania przez Radę Państwa zezwolenia, nie decydowała jaki charakter miało owo zezwolenie - aktu indywidualnego, czy też mogło mieć charakter generalny.
W latach 1958-1983, Rada Państwa w ramach swych ustawowych uprawnień, przyjęła szczególne zasady postępowania w stosunku do osób, które deklarowały chęć wyjazdu na pobyt stały do Izraela i występowały z wnioskiem o zmianę obywatelstwa na izraelskie. W dniu 23 stycznia 1958 r. Rada Państwa wydała na wniosek Prezesa Rady Ministrów - Józefa Cyrankiewicza - uchwałę Nr 5/58 w sprawie zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego osobom wyjeżdżającym na pobyt stały do państwa Izrael. Uchwała ta była generalnym pod względem podmiotowym zezwoleniem na zmianę obywatelstwa polskiego na obywatelstwo izraelskie tym obywatelom polskim, którzy opuścili obszar PRL udając się na pobyt stały do Izraela i złożyli prośbę o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego. Osobom tym nie wydawano indywidualnych zezwoleń na zmianę obywatelstwa, lecz - po złożeniu przez nie wniosków do Rady Państwa o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie oraz sprawdzeniu, że spełniają warunki określone w powołanej uchwale - wydawano dokumenty podróży uprawniające do opuszczenia terytorium Polski. Jednocześnie udzielone przedmiotową uchwałą zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie rozciągało się na dzieci pozostające pod władzą rodzicielską osób udających się na stały pobyt do państwa Izrael. Uchwała taka nie musiała podlegać publikacji, bowiem zgodnie z treścią art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 30 grudnia 1950 r. o wydawaniu Dziennika Ustaw Rzeczpospolitej Polskiej i Dziennika Urzędowego Rzeczpospolitej Polskiej "Monitor Polski", ogłoszenie uchwał w "Monitorze Polskim" następowało, gdy było to przewidziane w obowiązującym przepisie lub w ogłaszanym akcie prawnym albo, gdy uznała to za wskazane Rada Państwa.
Ponadto zdaniem organu należy wyraźnie zaznaczyć, iż Rada Państwa uchwalając przedmiotową uchwałę Nr 5/58 działała zgodnie z obowiązującymi wówczas przepisami. W konsekwencji w stosunku do osób, które spełniały warunki przewidziane w uchwale, nie były wydawane indywidualne zezwolenia, a jedynie przez sam fakt spełnienia tych warunków osoby zainteresowane uzyskiwały zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie. Zezwoleniem tym była przywołana uchwała Rady Państwa Nr 5/58. Uzasadniając powyższe stwierdzenie, organ odwoławczy przedstawił stanowisko prof. Walentego Ramusa, który omawiając problematykę zezwolenia na zmianę obywatelstwa, przywołując miedzy innymi uchwałę Rady Państwa nr 5/58 stwierdził: " Udzielenie generalnego zezwolenia na nabycie obywatelstwa jakiegoś państwa przez określone kategorie osób mogło mieć miejsce i mogło być celowe, gdy zmiana obywatelstwa miała szerszy charakter, bo dotyczyła większej liczby osób ": (W. Ramus: Prawo o obywatelstwie polskim. Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1968, str. 272).
W związku z powyższym organ uznał, że w przedmiotowej sprawie uchwała Rady Państwa nr 5/58 stanowiła skuteczne zezwolenie na zmianę przez rodziców skarżącej obywatelstwa polskiego na izraelskie, które rozciągało się na małoletnią wówczas R. F. Rodzice wnioskodawczyni składając w styczniu 1957 r. wnioski do Rady Państwa o zezwolenie na zmianę obywatelstwa zainicjowali tą procedurę. We wnioskach tych zawarli deklarację opuszczenia terytorium Polski i udania się na stały pobyt do państwa Izrael. Tego rodzaju oświadczenie wypełniało dyspozycję pkt 1 uchwały Rady Państwa Nr 5/58. Takie oświadczenie spowodowało, że wniosek strony nie wymagał wydania indywidualnej uchwały na podstawie art. 13 ust. 1 ustawy o obywatelstwie.
Ponadto w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ odwoławczy przywołał wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 października 2005 r., sygn. akt OSK 965/05, w którym wskazano, iż to, że w tekście samej uchwały nie wymienia się z imienia i nazwiska osób, które złożyły prośbę o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego, nie przesądza o tym, że uchwała w tym zakresie nie ma charakteru indywidualnego i konkretnego. Zdaniem Sądu orzeczenie w formie uchwały mogło dotyczyć większej liczby osób, pod warunkiem, iż odnosiło się do oznaczonych osób, których podania były w toku rozpoznawania przez Radę Państwa przed podjęciem uchwały z dnia 23 stycznia 1958 r. To, że w uchwale nie wymieniono tych osób samo przez się nie oznaczało, że adresatem uchwały w tej części nie były oznaczone osoby. Jak wskazał organ, na podstawie dokumentów zgromadzonych przez Wojewodę w toku przeprowadzanej kwerendy archiwalnej dotyczącej wydania uchwały Rady Państwa Nr 5/58 nie udało się odnaleźć dokumentów potwierdzających lub zaprzeczających, że podania zainteresowanych trafiły do Rady Państwa. Zdaniem organu po upływie 50 lat nie jest możliwe dzisiaj ustalenie tej okoliczności. Wobec powyższego, w ocenie organu należy stwierdzić, iż rodzice skarżącej, uchwałą Rady Państwa Nr 5/58 uzyskali zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie, które rozciągało się na małoletnią wówczas R. Oznacza to, że wnioskodawczyni spełniła wszystkie przesłanki zawarte w art. 11 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim skutkujące utratą obywatelstwa polskiego.
W skardze do sądu administracyjnego pełnomocnik R. B. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji jako naruszającej prawo. W uzasadnieniu skargi pełnomocnik zakwestionował możliwość utraty obywatelstwa w wyniku podjęcia aktu generalnego, jakim była Uchwała Rady Państwa nr 5/ 58 z dnia 23 stycznia 1958 r. z uwagi na brak uprawnień Rady Państwa do wydawania aktów o takim charakterze jak również zdaniem pełnomocnika uchwała ta nie może być traktowana jako zezwolenie na zmianę obywatelstwa ponieważ nie jest aktem indywidualnym skierowanym do tego właśnie adresata.
Takie stanowisko zajął również Naczelny Sąd Administracyjny w orzeczeniach (m.in. II OSK 1001/05, II OSK 1217/05, II OSK 1297/05). Ponadto jak wskazał pełnomocnik skarżącej ustawa z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim regulowała określony tryb postępowania w sprawach utraty obywatelstwa polskiego i określała kolejność czynności. Z literalnego brzmienia art. 13 i 11 tej ustawy wynika, że najpierw zainteresowana osoba winna złożyć wniosek o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego, następnie wniosek ten powinien być przedstawiony przez Prezesa Rady Ministrów Radzie Państwa, która rozstrzygała w przedmiocie zezwolenia. Zdaniem pełnomocnika warunkiem zastosowania uchwały Rady Państwa w niniejszej sprawie jest to aby wnioski rodziców skarżącej o zezwolenie na zmianę obywatelstwa zostały przedstawione Radzie Państwa przez Prezesa Rady Ministrów przed podjęciem uchwały z dnia 23 stycznia 1958 r.
Ponadto w niniejszej sprawie, organ nie wyjaśnił okoliczności, które mogłyby stanowić podstawę ustalenia czy wnioski rodziców skarżącej zostały przedstawione Radzie Państwa. Stąd nie jest możliwe uznanie, że Rada Państwa podejmując przedmiotowa uchwałę zezwoleniem tam wyrażonym objęła także rodziców skarżącej.
Zdaniem pełnomocnika skarżącej nie została zatem spełniona jedna z przesłanek koniecznych dla prawnie skutecznego zezwolenia na zmianę obywatelstwa w rozumieniu art. 11 ust. 1 ustawy o obywatelstwie polskim skutkująca utratą polskiego obywatelstwa z chwilą nabycia obywatelstwa obcego.
Odpowiadając na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji po ponownej analizie akt wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.


Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje:
Uprawnienie wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) sprowadzają się do kontroli działalności organów administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego.
W rozpatrywanej sprawie nie ulega wątpliwości, iż skarżąca posiadała obywatelstwo polskie przed wyjazdem do Izraela. Dla rozstrzygnięcia jednakże, czy nadal posiada obywatelstwo polskie istotne staje się ustalenie, czy skarżąca uzyskała zezwolenie władzy polskiej na zmianę obywatelstwa w rozumieniu wówczas obowiązującego art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim. Zdarzeniem, które w ocenie organów orzekających w niniejszej sprawie spowodowało utratę obywatelstwa polskiego przez skarżącą było wystąpienie jej rodziców o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego w związku z wyjazdem na pobyt stały do Izraela i uzyskanie takiego zezwolenia w drodze uchwały Nr 5/58 Rady Państwa z dnia 23 stycznia 1958 r. w sprawie zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego osobom wyjeżdżającym na stały pobyt do państwa Izrael, a także otrzymanie niebawem obywatelstwa izraelskiego.
Ustawa z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim przewidywała możliwość utraty obywatelstwa polskiego na skutek nabycia obywatelstwa obcego jedynie po uzyskaniu zezwolenia władzy polskiej na zmianę obywatelstwa (art. 11). Orzekanie o utracie obywatelstwa, w tym o zezwoleniu na zmianę obywatelstwa w związku z nabyciem obywatelstwa obcego, należało do Rady Państwa. Stosownie do przepisu art. 13 ust. 1, 2 i 3 tej ustawy, o utracie obywatelstwa polskiego orzekała Rada Państwa, orzeczenie o utracie obywatelstwa polskiego następowało na wniosek Prezesa Rady Ministrów, a ogłoszenie takiego orzeczenia w Monitorze Polskim zastępowało doręczenie orzeczenia. Z przepisów tych nie wynika jednak jednoznacznie, iż orzekanie o zezwoleniu na zmianę obywatelstwa polskiego, ze skutkiem w postaci utraty obywatelstwa polskiego z chwilą nabycia obywatelstwa obcego, odnosiło się do określonej osoby - obywatela polskiego, który wystąpił o uzyskanie zezwolenia na zmianę obywatelstwa. Brak zatem podstaw do uznania, że zezwolenie to musiało mieć charakter aktu indywidualnego, w szczególności stanowić decyzję administracyjną w rozumieniu wówczas obowiązującej ustawy o postępowaniu administracyjnym. Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela stanowisko w kwestii form prawnych wydawania przez Radę Państwa zezwolenia na zmianę obywatelstwa wyrażone w postanowieniu NSA z dnia 18 kwietnia 1985 r., sygn. III SA 404/85 (opubl. ONSA z 1985 r., Nr 1, poz. 23).
Ustawa o obywatelstwie polskim z 1951 r. traktowała zezwolenie na zmianę obywatelstwa jako akt stosowania prawa rozumiany w ten sposób, że określony w ustawie organ (Rada Państwa), z powołaniem się na określoną w ustawie podstawę prawną, orzeka w sprawie określonych osób o zezwoleniu tym osobom na zmianę obywatelstwa polskiego, przy dopuszczeniu możliwości określenia ich nie w sposób zindywidualizowany, a jako grupy osób spełniających określone, wyróżniające ją cechy.
Ówczesna regulacja ustawowa nie wskazywała w jakiej formie i w jakim trybie postępowania sprawa o zezwolenie na zmianę obywatelstwa jest rozstrzygana przez Radę Państwa. Jak już zostało wspomniane nie jest to sprawa rozstrzygana w drodze decyzji administracyjnej w postępowaniu regulowanym przepisami rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym (Dz. U. z 1928 r. Nr 36, poz. 341 ze zm.), a następnie Kodeksu postępowania administracyjnego. Oznacza to, że ustawa o obywatelstwie polskim z 1951 r. samodzielnie określała tryb wydawania przez Radę Państwa orzeczeń w przedmiocie zezwolenia na zmianę obywatelstwa. Zarówno w orzecznictwie sądowym, jak i w doktrynie przeważało stanowisko, iż zezwolenie na zmianę obywatelstwa jest aktem stosowania prawa w sprawie dotyczącej określonej osoby. Jednakże odnośnie formy udzielania zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego W. Ramus dopuszcza możliwość udzielenia generalnego zezwolenia na zmianę obywatelstwa, gdy zmiana obywatelstwa dotyczy większej liczby osób. Stwierdził on, że "udzielenie generalnego zezwolenia na nabycie obywatelstwa jakiegoś państwa przez określone kategorie osób mogło mieć miejsce i mogło być celowe, gdy zmiana obywatelstwa miała szerszy charakter, bo dotyczyła większej liczby osób": (por. W. Ramus: Prawo o obywatelstwie polskim. Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1968, str. 272). Interpretację tę w pełni podziela skład orzekający w niniejszej sprawie.
Należy zauważyć, że w ówcześnie obowiązującym porządku prawnym nie było podstaw do wydania przez Radę Państwa aktu normatywnego określającego zasady i tryb orzekania w sprawach o zezwolenie na zmianę obywatelstwa. Ustawa o obywatelstwie polskim z 1951 r. nie zawierała bowiem przepisu upoważniającego Radę Państwa do wydania aktu normatywnego wykonawczego. W systemie źródeł prawa PRL przyjmowano, że w dziedzinach objętych wyłącznością ustawy oraz w sferze ustawowo uregulowanej Rada Państwa może podejmować uchwały o charakterze normatywnym jako akty normatywne o charakterze wykonawczym, tylko na podstawie upoważnienia ustawowego. W tych dziedzinach nie mogły być więc podejmowane uchwały samoistne Rady Państwa. Oznacza to, że zasady i tryb rozstrzygania spraw o zezwolenie na zmianę obywatelstwa określała wyłącznie ustawa z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim, a następnie ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim.
Odnosząc przedstawione rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy należy zauważyć, że zasadniczy problem sprowadza się do oceny, czy omawiana uchwała Rady Państwa w sprawie zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego osobom wyjeżdżającym na stały pobyt do państwa Izrael może być uznana za zezwolenie na zmianę obywatelstwa przez skarżącą ze skutkiem utraty obywatelstwa polskiego. W uchwale tej, wskazując jako podstawę prawną art. 13 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim, Rada Państwa postanawia: "Zezwala się na zmianę obywatelstwa polskiego na obywatelstwo państwa Izrael osobom, które opuściły bądź opuszczą obszar Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, udając się na stały pobyt do państwa Izrael i złożyły bądź złożą prośbę o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego".
W ocenie Sądu uchwała ta była aktem stosowania prawa, który stanowił generalne zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego na obywatelstwo państwa Izrael w stosunku do osób, które w dacie podjęcia uchwały opuściły już Polskę i złożyły wniosek o zezwolenie na zmianę obywatelstwa, lub też wniosek taki przed jej podjęciem złożyły, ale wówczas jeszcze nie opuściły terytorium PRL. W rozpoznawanej sprawie ustalone zostało, w oparciu o zachowane dokumenty archiwalne, że rodzice skarżącej już na długo przed podjęciem przedmiotowej uchwały składali podania do różnych organów państwowych upraszając o wydanie zgody na wyjazd do Izraela na stałe. Ojciec skarżącej w dodatkowym podaniu zaznaczył, że zrzeka się obywatelstwa polskiego, upatrując w braku takiej deklaracji ze swej strony przyczyny dotychczasowych niepowodzeń w uzyskaniu zgody na ten wyjazd. Zatem po początkowo odmownym rozpoznaniu ich wniosków odwoływali się i wielokrotnie składali pisma popierające ich dotychczasowy zamiar. Kierowane przez nich prośby obejmowały także małoletnią wówczas skarżącą. W poczynionych ustaleniach organ odwoławczy przyjął, że rodzice skarżącej w dniu 28 stycznia 1957 r. zwrócili się do Rady Państwa z podaniami o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego na izraelskie, w związku z wyjazdem na stałe do Państwa Izrael.
Jeśliby te ustalenia znajdowały potwierdzenie w zachowanych dokumentach archiwalnych należałoby uznać, że podania rodziców wpłynęły przed podjęciem uchwały Nr 5/58 Rady Państwa z dnia 23 stycznia 1958 r., a otrzymane dokumenty podróży obejmujące również nieletnią skarżącą rodzice jej uzyskali w wyniku podjęcia przedmiotowej uchwały. W sprawie bezsporne jest, iż zdołali wówczas wyjechać do Izraela, gdzie uzyskali obywatelstwo izraelskie (zarówno oni, jak i małoletnia wówczas ich córka).
Jeśli przyjąć ustalenia poczynione przez Ministra, to w ocenie Sądu istotne znaczenie ma czas złożenia owego podania przez rodziców skarżącej. Rozróżnienia wymaga bowiem skuteczność uchwały wobec wniosków złożonych przed jej podjęciem oraz wniesionych po jej podjęciu.
Jeśli chodzi o wnioski złożone po jej podjęciu należy w pełni podzielić pogląd wyrażony w wyroku NSA z dnia 14 października 2005 r., II OSK 267/05, oraz w wyroku NSA z dnia 28 marca 2007 r., sygn. akt II OSK 516/06, iż uchwała Nr 5/58 Rady Państwa z dnia 23 stycznia 1958 r. nie mogła stanowić zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego w stosunku do osób, które do daty jej podjęcia nie występowały o zezwolenie na zmianę obywatelstwa, gdyż brak było podstaw do udzielenia zezwolenia osobie, która o takie zezwolenie nie występowała. W konsekwencji zapisy przedmiotowej uchwały w tym zakresie należy uznać za bezskuteczne. Brak było w szczególności podstaw do jej podjęcia w tym zakresie z uwagi na to, że rozstrzygnięcie to wykraczało poza treść wniosku przedstawionego przez ówczesnego Prezesa Rady Ministrów (dołączony m.in. do sprawy o sygn. akt IV SA/Wa 1342/05 na żądanie WSA).
Brak jednoznacznie sformułowanego wniosku w tym zakresie powodował, iż jego treść nie mogła być interpretowana rozszerzające Skutkuje to brakiem podstaw do uznania, że uchwała ta mogła regulować sytuację prawną osób, które dopiero po jej podjęciu złożą podania o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego. Generalny wniosek w tym przedmiocie o nr D. III/4/70/57, w dniu 29 listopada 1957 r. ówczesny Prezes Rady Ministrów Józef Cyrankiewicz skierował do Rady Państwa, wnosząc w oparciu o art. 13 ust. 2 ustawy o obywatelstwie polskim z 1951 r. o powzięcie uchwały w sprawie ogólnego (generalnego) udzielenia obywatelom polskim, którzy opuścili względnie opuszczą teren PRL, udając się na pobyt stały do państwa Izrael - zezwolenia na zmianę obywatelstwa. Użył zatem sformułowań "opuścili lub opuszczą", co mogłoby sugerować, iż wniosek Prezesa Rady Ministrów obejmował osoby, które przed podjęciem uchwały w tym przedmiocie owo podanie do Rady Państwa już skierowały, ale jeszcze nie wyjechały z Polski, a także grupy osób, które wniosek taki złożyły i już wyjechały do państwa Izrael. Nie posłużył się natomiast sformułowaniem "złożyły lub złożą podanie o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego".
Odmiennie sprawa się przedstawia wówczas, gdy podanie do Rady Państwa o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego, tak jak przyjęto w rozpoznawanej sprawie, zostało złożone przed podjęciem uchwały z dnia 23 stycznia 1958 r.
W takiej sytuacji konieczne staje się rozważenie, czy uchwała ta nie stanowiła prawnie skutecznego zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego w stosunku do osób, które o takie zezwolenie wystąpiły.
Skład orzekający w niniejszej sprawie nie podziela stanowiska NSA wyrażonego m.in. w wyroku z dnia 28 marca 2007 r., sygn. akt II OSK 516/06, jakoby konieczne było poszukiwanie charakteru indywidualnego i konkretnego przedmiotowej uchwały poprzez ustalanie, czy krąg tych osób był jednoznacznie określony wnioskiem (wnioskami) Prezesa Rady Ministrów, o którym mowa, w art. 13 ust. 2 ustawy o obywatelstwie polskim z 1951 r. Istniały bowiem podstawy do przyjęcia, że zezwolenie na zmianę obywatelstwa może być przez Radę Państwa udzielone w formie generalnego aktu, na co wskazywał już W. Ramus w powołanej publikacji.
Uznać tak należy, mając na uwadze generalny wniosek o nr D.III/4/70/57, który w dniu 29 listopada 1957 r. ówczesny Prezes Rady Ministrów Józef Cyrankiewicz skierował do Rady Państwa. Wniosek Prezesa Rady Ministrów, w ocenie Sądu, odnosił się do podań o zezwolenie na zmianę obywatelstwa złożonych przed podjęciem tej uchwały przez Radę Państwa, niezależnie od tego czy wnioskodawcy już opuścili terytorium PRL, czy też jeszcze nie, czyniąc zastrzeżenie, że podania te składali z zamiarem udania się na pobyt stały do Izraela.
Zatem uchwała Rady Państwa Nr 5/58 z dnia 23 stycznia 1958 r. stanowiła akt samoistny. Była więc sui generis "generalnym aktem stosowania prawa" wydanym przez Radę Państwa w zakresie przysługujących jej kompetencji. Uchwała ta mogła jednakże, zgodnie z owym wnioskiem Prezesa Rady Ministrów "załatwić" jedynie podania o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego już przedłożone przez zainteresowanych, niezależnie od tego, czy opuścili już terytorium PRL, czy jeszcze nie. Odnosi się to także do ich wówczas małoletnich dzieci.
Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 28 marca 2007 r., sygn. akt II OSK 516/06 zaprezentował pogląd, iż ustawa z 1951 r. nie określiła co prawda szczególnych wymagań co do formy orzeczeń Rady Państwa w tych sprawach, ale w świetle dotychczasowego orzecznictwa należy przyjąć, że orzeczenie Rady Państwa o zezwoleniu na zmianę obywatelstwa w formie uchwały mogło dotyczyć większej liczby osób pod warunkiem wszakże, iż odnosiło się do oznaczonych osób, których podania były w toku rozpoznania przez Radę Państwa przed podjęciem uchwały z dnia 23 stycznia 1958 r. Sam fakt, że w uchwale nie wymieniono tych osób, nie oznacza, że adresatem uchwały w tej części nie były oznaczone osoby. Stanowisko to podziela skład orzekający w niniejszej sprawie z tym jednakże zastrzeżeniem, iż z uwagi na ów wniosek Prezesa Rady Ministrów z dnia 29 listopada 1957 r. skierowany do Rady Państwa o podjęcie przedmiotowej uchwały nie ma konieczności ustalania obecnie, w oparciu o szczątkowo zachowane po upływie 50 lat materiały archiwalne, czy wniosek konkretnych osób był przedkładany przez ówczesnego Prezesa Rady Ministrów Radzie Państwa. Jak zostało to już wywiedzione wystarczający jest fakt, iż wśród zachowanych dokumentów archiwalnych znajduje się podanie zainteresowanych o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego z odpowiedniej daty.
W ocenie Sądu, jeśli podania rodziców skarżącej o zezwolenie na zmianę obywatelstwa w rozpoznawanej sprawie istotnie skierowane zostały do Rady Państwa we wskazanej dacie, to również objął je ów wniosek Prezesa Rady Ministrów skierowany do Rady Państwa. O owym złożeniu podań świadczyłby pośrednio fakt, iż rodzice skarżącej po podjęciu tej uchwały wreszcie uzyskali tak długo oczekiwane dokumenty podróży. Pozwoliły im one opuścić terytorium PRL, a o ich otrzymanie ubiegali się od 1949 r. Uznać należałoby zatem, że podania rodziców skarżącej przekazane zostały Radzie Państwa w tym sensie, iż dotyczył ich wniosek, który w dniu 29 listopada 1957 r. ówczesny Prezes Rady Ministrów Józef Cyrankiewicz skierował do Rady Państwa o podjęcie uchwały z dnia 23 stycznia 1958 r. Istnieją bowiem podstawy do przyjęcia, że uchwała ta w części zezwalającej na zmianę obywatelstwa polskiego osobom, które złożyły prośbę o takie zezwolenie i opuściły Polskę, a następnie uzyskały obywatelstwo izraelskie - dotyczyła wszystkich uprzednich podań, złożonych przez osoby zainteresowane wyjazdem do Izraela, zachowanych w zasobach archiwalnych. Dla uznania, iż nastąpił ten skutek konieczne jest jednakże aby osoby te rzeczywiście wyjechały na pobyt stały do państwa Izrael - jak rodzice skarżącej wraz z małoletnią wówczas skarżącą- i uzyskały obywatelstwo izraelskie.
Wobec przedstawionych rozważań - jeśliby podania takie istotnie zostały złożone we wskazanej przez organy dacie - zbędnym stałoby się ustalanie, czy podania rodziców skarżącej zostały objęte wnioskiem Prezesa Rady Ministrów i przekazane Radzie Państwa przed podjęciem przedmiotowej uchwały i czy uchwała ta w części zezwalającej na zmianę obywatelstwa polskiego dotyczyła podań rodziców skarżącej. W niniejszej sprawie pojawia się jednak w tym zakresie wątpliwość, bowiem w aktach administracyjnych sprawy brak jest - wbrew twierdzeniu Ministra - podań rodziców skarżącej z dnia 28 stycznia 1957 r. o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego w związku z wyjazdem na stałe do państwa Izrael. Niezbyt czytelne niektóre dokumenty znajdujące się w aktach administracyjnych sprawy nie wskazują w sposób oczywisty na to, iż takie podania rodzice skarżącej złożyli. Brak poczynienia dokładnych, udokumentowanych ustaleń w tym zakresie przez organy orzekające stanowi naruszenie art. 7, art. 77 § 1, art. 107 § 3 k.p.a. Niedołączenie takiego czytelnego dokumentu archiwalnego nie pozwala przyjąć - wbrew ustaleniom Ministra - że F. L. i jego żona E. z d. W. istotnie w dniu 28 stycznia 1957 r. wystąpili do Rady Państwa z podaniami o zezwolenie na zmianę obywatelstwa, a z uwagi na spełnienie pozostałych przewidzianych prawem przesłanek obywatelstwo polskie utracili, a wraz z nimi ich małoletnia wówczas córka. Uchybienie to stanowi zatem naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
W tym stanie rzeczy, po uprawomocnieniu się niniejszego wyroku zważywszy, iż rozstrzygnięcie niniejszej sprawy nie wymaga uprzedniego przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w całości lub w znacznej części organ odwoławczy winien we wskazanym zakresie przeprowadzić dodatkowe postępowanie dowodowe, mające ustalić, czy takie podania zostały wniesione przez rodziców skarżącej i stosownie do poczynionych ustaleń dokonać kontroli rozstrzygnięcia Wojewody.
Z przytoczonych przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - orzekł jak w sentencji.




do góry

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie
z dnia 1 lipca 2008 r.
IV SA/Wa 781/08

Nie można uchwały Rady Państwa nr 37/56 z dnia 16 maja 1956 r. w sprawie zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego repatriantom niemieckim wydanej na podstawie art. 13 ust. 1 i 2 ustawy z 1951 r. o obywatelstwie polskim, która przewidywała generalne zezwolenie na zmianę obywatelstwa bez wydawania indywidualnych zezwoleń przez Radę Państwa traktować jako aktu konwalidującego brak indywidualnego zezwolenia w odniesieniu do wnioskodawcy starającego się o zezwolenie na zmianę obywatelstwa na podstawie art. 13 ust. 1 w związku z art. 16 ust. 1 ustawy z 1962 r. o obywatelstwie polskim.
LEX nr 512656
512656
Dz.U.2000.28.353: art. 16
Dz.U.1951.4.25: art. 13 ust. 1; art. 13 ust. 2


Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Alina Balicka.
Sędziowie WSA: Grzegorz Czerwiński (spr.), Marta Laskowska.


Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 lipca 2008 r. sprawy ze skargi D. B. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 14 marca 2008 r. nr (...) w przedmiocie odmowy stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego:
I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Wojewody Warmińsko-Mazurskiego z dnia 21 stycznia 2008 r. nr (...); II. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz skarżącego D. B. kwotę 340 (trzysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


Uzasadnienie faktyczne

Decyzją z dnia 14 marca 2008 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji utrzymał w mocy decyzję Wojewody Warmińsko-Mazurskiego z dnia 21 stycznia 2008 r. odmawiającą stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez D. B.
W uzasadnieniu decyzji organu odwoławczego wskazano, że w dniu 20 listopada 2007 r. do Wojewody Warmińsko-Mazurskiego wpłynął wniosek D. B., reprezentowanego przez adwokata, o poświadczenie posiadania obywatelstwa polskiego. Po rozpoznaniu niniejszego wniosku Wojewoda odmówił wnioskodawcy poświadczenia obywatelstwa polskiego.
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji po rozpoznaniu odwołania od decyzji Wojewody, uzasadniając motywy swojego rozstrzygnięcia wskazał, że zgodnie z art. 17 ust. 4 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim, posiadanie i utratę obywatelstwa polskiego stwierdza wojewoda. Odmowa stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego lub jego utraty następuje w drodze decyzji administracyjnej. Stwierdzenie posiadania lub utraty obywatelstwa polskiego dokonywane jest w formie decyzji zwanej "poświadczeniem posiadania obywatelstwa polskiego" lub "poświadczeniem utraty obywatelstwa polskiego". Decyzja powyższa ma charakter deklaratoryjny i jest w istocie swej oświadczeniem właściwego organu, tj. wojewody, z którego wynika, że według jego oceny stanu faktycznego i prawnego osoba zainteresowana posiada lub nie obywatelstwo polskie. Ustalenia podstawy nabycia i utraty obywatelstwa polskiego odbywa się w oparciu o przepisy obowiązujące w chwili zdarzenia lub czynności, na skutek których nastąpiło nabycie lub utrata obywatelstwa z mocy prawa lub na podstawie decyzji właściwego organu.
Organ odwoławczy podniósł, że w trakcie postępowania ustalono, że D. B. urodził się jako syn E. i A., z domu S., w dniu 10 października 1965 r. w B. W 1979 r. wyjechał wraz z rodziną na pobyt stały do RFN, wpisany do dokumentu podróży matki, z prawem do jednokrotnego przekraczania granicy. Przed wyjazdem z Polski rodzice zainteresowanego wystąpili w dniu 19 stycznia 1979 r. do Rady Państwa z wnioskiem o udzielenie zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego na niemieckie. Rodzice Wnioskodawcy deklarowali w kwestionariuszach paszportowych narodowość niemiecką. Podstawą prawną wydania dokumentu podróży była Uchwała Rady Państwa nr 37/56 z 16 maja 1956 r. o zezwoleniu na zmianę obywatelstwa polskiego repatriantom niemieckim. Po przyjeździe do Niemiec wnioskodawca nabył w 1979 r. obywatelstwo niemieckie. Obecnie legitymuje się niemieckim dowodem osobistym.
W ocenie organu bezsprzeczne jest, że wnioskodawca nabył obywatelstwo polskie. Dla stwierdzenia, czy posiada obecnie obywatelstwo polskie, zgodnie z zasadą ciągłości obywatelstw polskiego, niezbędne jest ustalenie, czy nie nastąpiły zdarzeni, które przerwałyby ciągłość posiadania obywatelstwa polskiego.
Organ wskazał, że zgodnie z przepisem art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim, z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, w brzmieniu obowiązującym w dacie wyjazdu zainteresowanego na pobyt stały do Niemiec, obywatel polski tracił obywatelstwo, jeżeli spełnione zostały jednocześnie dwa warunki, którymi były:
1. uzyskanie zezwolenia właściwego organu polskiego na zmianę obywatelstwa polskiego, oraz
2. nabycie obywatelstwa obcego.
Jednocześnie przepis ust. 2 cyt. art. 13 stwierdzał, że zezwolenie na zmianę obywatelstwa udzielone rodzicom rozciąga się na dzieci pozostające pod ich władzą rodzicielską. W przedmiotowej sprawie, w ocenie organu, nie budzi wątpliwości, że wnioskodawca oraz jego rodzice nabyli obywatelstwo niemieckie. Najistotniejszą zatem kwestią w postępowaniu przed organami administracji było, w ocenie Ministra, ustalenie, czy rodzice małoletniego wówczas wnioskodawcy uzyskali ze skutkiem prawnym zezwolenie na zmianą obywatelstwa polskiego, na obywatelstwo niemieckie, dla siebie i syna, wydane przez właściwy organ polski, którym - zgodnie z art. 16 ust. 1 ustawy o obywatelstwie polskim, była Rada Państwa.
Zgodnie z przepisami rozdziału 2 Konstytucji PRL z dnia 22 lipca 1952 r., Rada Państwa była samodzielnym naczelnym organem władzy państwowej i podlegała w całej swojej działalności Sejmowi. Jej działalność opierała się na zasadzie kolegialności. Sposób działania Rady Państwa określany był w regulaminie, który był uchwalany po każdorazowym wyborze nowej Rady. Rada Państwa posiadała kompetencje władcze i prawotwórcze. Zgodnie z poglądami nauki prawa oraz orzecznictwem (np. wyrok NSA z dnia 18 kwietnia 1985 r. sygn. akt III SA 404/85) ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego nie miał zastosowania w postępowaniu przed Radą Państwa. Przepisy k.p.a. dotyczyły postępowań w sprawach administracyjnych prowadzonych przez organy administracji państwowej, a Rada Państwa - wraz z Sejmem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej - nie była takim organem (rozdział 3 Konstytucji PRL). Organ wskazał, że Konstytucja PRL stanowiła, że Rada Państwa oprócz kompetencji określonych w art. 25 ust. 1 pkt 11, może wykonywać również inne funkcje, przewidziane dla niej w Konstytucji lub przekazane jej przez ustawy. Do tych ostatnich należało uprawnienie do decydowania w sprawach nadania i utraty obywatelstwa polskiego, które Rada Państwa uzyskała na mocy art. 16 ust. 1 cyt. ustawy z 1962 r. o obywatelstwie polskim.
Minister podniósł, że przepisy ustawy, w tym w szczególności przepis art. 16, w którym uregulowane zostały zasady postępowania, nie precyzował trybu i formy udzielania przez Radę Państwa zezwolenia na zmianę obywatelstwa. Ustawa nie określała, jaki charakter miało mieć owo zezwolenie - czy miał to być akt indywidualny, czy też zezwolenie to mogło mieć, charakter generalny. Zezwoleniem na zmianę obywatelstwa polskiego na niemieckie była niepublikowana, wydana na podstawie cyt. art. 13 ust. 1 i 2 ustawy z 1951 r. o obywatelstwie polskim, Uchwała Rady Państwa Nr 37/56 z dnia 16 maja 1956 r., w sprawie zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego repatriantom niemieckim. Uchwała ta, uchylona Uchwałą Nr 26/84 Rady Państwa z dnia 8 marca 1984 r., była aktem o szczególnym charakterze. Była ona, zdaniem organu, generalnym, pod względem podmiotowym zezwoleniem na zmianę obywatelstwa polskiego osobom, które opuściły obszar Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej jako repatrianci niemieccy i złożyły prośbę o zezwolenie na zmianą obywatelstwa polskiego. Organ wskazał, że Uchwała Nr 37/56 nie była publikowana. Przepis art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 30 grudnia 1950 r. o wydawaniu Dziennika Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej i Dziennika Urzędowego Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski" stwierdzał, że uchwały Rady Państwa ogłasza się w "Monitorze Polskim". Jednakże przepis ust. 2 tego artykułu stanowił wyraźnie, że ogłoszenie w "Monitorze Polskim" uchwał następuje, gdy jest przewidziane w obowiązującym przepisie lub w ogłaszanym akcie prawnym albo gdy uzna je za wskazane Rada Państwa. Wobec powyższego uchwała Rady Państwa Nr 37/56 z dnia 16 maja 1956 r. w sprawie zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego repatriantom niemieckim nie musiała podlegać publikacji, ani też Rada Państwa nie była zobligowana do stosowania rozwiązań wynikających z k.p.a.
W ocenie organu odwoławczego powyższą Uchwałę należy uznać za generalny akt stosowania prawa, który miał za zadnie uproszczenie procedury repatriacyjnej w stosunku do osób starających się na zmianę obywatelstwa. Na podstawie powołanej Uchwały nie były wydawane indywidualne zezwolenia na zmianę obywatelstwa. Osobom, które deklarowały i udokumentowały narodowość niemiecką wydawano dokumenty podróży. Dokument taki uprawniał do opuszczenia terytorium Polski, a obywatel mógł lub nie skorzystać z takiego dokumentu. Dokumenty podróży wydawane były przez organy paszportowe, czyli organy administracji rządowej, związane w tym zakresie uchwałą Rady Państwa i mogły go uzyskać osoby, do których skierowana była uchwała Rady Państwa nr 37/56, a więc osoby, które uzyskały zezwolenie na zmianę obywatelstwa.
Organ zaznaczył, że rodzice wnioskodawcy złożyli w styczniu 1979 r. wnioski do Rady Państwa o zezwolenie na zmianę obywatelstwa, a oświadczenie woli zawarte w tych wnioskach zawierało deklarację opuszczenia terytorium RFN. Tego rodzaju oświadczenie woli wypełniało, w ocenie organu, dyspozycję pkt 1 uchwały Rady Państwa nr 37/56 i powodowało, że wniosek o zezwolenie na zmianę obywatelstwa nie wymagał wydania indywidualnej uchwały na podstawie art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie. Ponadto w ocenie organu zakres skutków prawnych uchwały Rady Państwa z 1956 r. nie powinien być odnoszony do obecnych standardów stosowania prawa, a ówczesny system prawno - organizacyjny w zakresie możliwości emigracji z Polski do Niemiec był jasny dla osób podejmujących emigrację.
W tej sytuacji Minister uznał, że odmowa poświadczenia posiadania obywatelstwa polskiego była uzasadniona ponieważ rodzice wnioskodawcy i w związku z tym również on sam spełnili wszystkie przesłanki zawarte w art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. skutkujące utratą obywatelstwa polskiego.
Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wniósł D. B. reprezentowany przez adwokata, zarzucając jej naruszenie art. 13 ust. 1 oraz art. 16 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim przez błędne przyjęcie, że samo nabycie obywatelstwa niemieckiego skutkuje utratą obywatelstwa polskiego. W związku z powyższym wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz o zasądzenie kosztów postępowania sądowego.
W uzasadnieniu skargi podniósł, że nie zgadza się ze stanowiskiem organów orzekających w sprawie. W jego ocenie zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego, jako przesłanka utraty obywatelstwa polskiego na podstawie ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim musiało mieć charakter indywidualny a nie generalny wydany w formie uchwały Rady Państwa. Podkreślił, że niepublikowana uchwała Rady Państwa nr 37/56, podjęta w okresie obowiązywania ustawy o obywatelstwie polskim z dnia 8 stycznia 1951 r. utraciła swoją moc po wejściu w życie ustawy o obywatelstwie polskim z 1962 r., z tego względu, że została wydana z upoważnienia zawartego w art. 13 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. oraz stanowiła akt wykonawczy do uchylonej ustawy. W związku z tym nie powinna być traktowana jako zezwolenie na zmianę obywatelstwa w rozumieniu ustawy z 1962 r. Zdaniem skarżącego uchwały nr 37/56 nie można również uznać za akt prawny o charakterze samoistnym. Uchwała ta stanowiła jedynie akt wykonawczy do ustawy o obywatelstwie z 1951 r. i jako taka podlegała regule prawodawczej określonej przepisami rozporządzenia nr 238 Rady Ministrów, w myśl którego czas obowiązywania aktu wykonawczego uwarunkowany jest czasem obowiązywania ustawy, do której akt ten został wydany. Ponadto skarżący wskazał, że uchwała jako akt niższego rzędu w stosunku do ustawy nie mogła zmieniać jej przepisów. Udzielenie zezwolenia na podstawie generalnego aktu było zdaniem skarżącego niedopuszczalne. W jego ocenie nabycie obywatelstwa obcego w przypadku braku zgody właściwego organu polskiego nie pociągało za sobą utraty obywatelstwa polskiego. Wniosek strony o zmianę obywatelstwa w związku z wyjazdem na pobyt stały do Niemiec nie stanowił jego zdaniem wystarczającej przesłanki do utraty obywatelstwa polskiego. Niezbędny element stanowiła bowiem zgoda - zezwolenie właściwego organu na zmianę obywatelstwa. Skarżący podniósł nadto, że organ odwoławczy nie odniósł się do podnoszonej w odwołaniu kwestii m.in. dokumentu podróży. W jego ocenie zarówno w przypadku emigrantów do Izraela jak i Niemiec sytuacja przedstawiała się jednakowo, bowiem dokument podróży w obu przypadkach miał stanowić zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego na obce. Organem kompetentnym w sprawie orzekania o zezwoleniu na zmianę obywatelstwa według ustawy o obywatelstwie z 1951 r. i ustawy z 1962 r. miała być Rada Państwa, w rzeczywistości jednak dokument podróży wydawało Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, czyli inny organ niż uprawniony do wydawania zezwoleń na zmianę obywatelstwa polskiego na obce. Skarżący zarzucił także, że organ odwoławczy nie rozpatrzył podnoszonych w odwołaniu kwestii naruszenia art. 36 § 1 k.p.a. w zw. z art. 35 § 3 k.p.a. poprzez niepowiadomienie skarżącego o przyczynach zwłoki niezałatwienia sprawy w terminie przez organ I instancji. Skarżący podniósł także, że działania podejmowane przez ówczesne władze stanowiły naruszenie podstawowych praw i własności człowieka. Na poparcie swoich wywodów powołał szereg orzeczeń sądów powszechnych jak i administracyjnych.
W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji podtrzymał swoje stanowisko i argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, wnosząc o oddalenie skargi.


Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle § 2 powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Podstawową kwestią do oceny Sądu w niniejszej sprawie jest to, czy organy orzekające w sprawie zasadnie uznały, że rodzice skarżącego, a tym samym i on, skutecznie utracili obywatelstwo polskie w związku z wyjazdem na stałe do Niemiec.
W kwestiach oceny posiadania przez skarżącego obywatelstwa polskiego właściwa jest ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. Nr 28, poz. 353 z późn. zm.). Powyższa ustawa, przewidywała utratę obywatelstwa polskiego:
1. z mocy prawa przez nabycie obywatelstwa obcego po uzyskaniu zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego,
2. w drodze oświadczenia osoby do tego uprawnionej i przyjęcia takiego oświadczenia przez właściwy organ w formie decyzji,
3. na mocy decyzji o pozbawieniu obywatelstwa polskiego.
Przesłankami utraty obywatelstwa w trybie określonym cytowanymi wyżej przepisami były złożenie przez zainteresowanego wniosku o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego, zezwolenie właściwego organu polskiego na zmianę obywatelstwa, przy czym o zezwoleniu na zmianę obywatelstwa polskiego orzekała Rada Państwa na wniosek Ministra Spraw Wewnętrznych, nabycie obywatelstwa obcego. O nadaniu, zezwoleniu na zmianę i pozbawieniu obywatelstwa polskiego orzekała Rada Państwa.
Jak wynika z akt sprawy rodzice skarżącego wystąpili do Rady Państwa o zezwolenie na zmianę obywatelstwa dla siebie i małoletniego wówczas D., w związku z wyjazdem na stałe do RFN i w 1979 r. otrzymali dokumenty podróży jako osoby deklarująca zamiar wyjazdu na stałe do Niemiec. W odniesieniu do rodziców wnioskodawcy i w związku w stosunku do niego nie została spełniona przesłanka w postaci wydania przez Radę Państwa indywidualnego zezwolenia na zmianę obywatelstwa. Art. 13 cyt. ustawy stanowił zasadę generalną, że, z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, obywatel polski może nabyć obywatelstwo obce jedynie po uprzednim zezwoleniu właściwego organu polskiego na zmianę obywatelstwa. Dopiero wówczas nabycie obywatelstwa obcego pociągało za sobą utratę polskiego obywatelstwa.
W rozpatrywanej sprawie organ odwoławczy uznał, że skarżący (w związku z utratą obywatelstwa przez rodziców) utracił obywatelstwo polskie na podstawie aktu szczególnego jakim była obowiązująca do 1984 r. uchwała Rady Państwa Nr 37/56 z dnia 15 maja 1956 r. w sprawie zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego repatriantom niemieckim. Rada Państwa jako upoważnienie do wydania uchwały Nr 37/56 wskazała art. 13 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. Nr 4, poz. 25).
Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim w art. 20 stanowiła, że traci moc ustawa z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. Nr 4, poz. 25), co jest równoznaczne z utratą mocy obowiązującej aktów wykonawczych. Utrata mocy obowiązującej przez dany akt wykonawczy następuje z dniem wejścia w życie ustawy uchylającej ustawę upoważniającą, w tym przypadku miało to miejsce po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia ustawy z dnia 15 lutego 1962 r.
Błędny jest zatem pogląd organu odwoławczego, że uchwała Rady Państwa Nr 37/56 stanowi szczególne uregulowanie prawne, które niezależnie od treści uregulowań ustawowych normuje instytucję utraty obywatelstwa polskiego. Uchwała ta wydana została jako akt wykonawczy, powołując upoważnienie ustawowe z art. 13 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r., zakończyła więc swój byt prawny w dacie, gdy nowa ustawa o obywatelstwie polskim z dnia 15 lutego 1962 r. weszła w życie, wobec braku innych uregulowań zawartych w przepisach przejściowych tej ostatniej ustawy. Tak więc w dacie wszczęcia postępowania o zezwolenie na zmianę obywatelstwa przez rodziców skarżącego w 1979 r. akt ten już nie obowiązywał. Przepisy ustawy z 1962 r. nie przewidywały delegacji dla Rady Państwa do wydawania uchwały regulującej w sposób odmienny od trybu ustawowego kwestie utraty obywatelstwa polskiego. W związku z powyższym nie można uchwały Rady Państwa nr 37/56 z dnia 16 maja 1956 r. w sprawie zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego repatriantom niemieckim wydanej na podstawie art. 13 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim, która przewidywała generalne zezwolenie na zmianę obywatelstwa bez wydawania indywidualnych zezwoleń przez Radę Państwa traktować jako aktu konwalidującego brak indywidualnego zezwolenia w odniesieniu do wnioskodawcy starającego się o zezwolenie na zmianę obywatelstwa na podstawie art. 13 ust. 1 w związku z art. 16 ust. 1 ustawy z 1962 r.
Wniosek rodziców skarżącego (rozciągający się na małoletniego wówczas D.) o zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego, należy rozpatrzyć w myśl art. 13 ust. 1 obowiązującej wówczas ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim. Zgodnie z tym przepisem uzyskanie zezwolenia Rady Państwa na zmianę obywatelstwa polskiego było warunkiem koniecznym do jego utraty. Dopiero wówczas bowiem nabycie obywatelstwa obcego pociągało za sobą utratę obywatelstwa polskiego
Jeżeli więc powołana uchwała nie może stanowić w omawianym przypadku podstawy do uznania, że zezwolenie na zmianę obywatelstwa polskiego zostało skutecznie udzielone, to organy administracji winny rozważyć, czy w myśl art. 13 ust. 1 ustawy z 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim - mogła nastąpić utrata obywatelstwa polskiego mimo nabycia obywatelstwa niemieckiego.
Reasumując należy stwierdzić, że organy orzekające w sprawie dokonały wadliwej wykładni przepisów ustawy z 1962 r., nietrafnie przyjmując, iż zezwolenie Rady Państwa, o którym mowa w art. 13 ust. 1 i art. 16 ust. 1 ustawy mogło być wydane w każdej formie, tj. także w formie generalnego aktu administracyjnego - uchwały Rady Państwa z dnia 16 maja 1956 r. Błąd w wykładni wskazanych wyżej przepisów prawa materialnego pociągnął za sobą ich naruszenie poprzez przyjęcie, iż skarżący spełnił warunki do utraty obywatelstwa polskiego.
Odnosząc się do zarzutu naruszenia przez organ odwoławczy art. 36 § 1 k.p.a. w zw. z art. 35 § 3 k.p.a. należy stwierdzić, że jest on niezasadny, bowiem w przypadku uznania przez odwołującego się, iż przekroczono ustawowe terminy do rozpoznania sprawy mógł on wnieść skargę na bezczynność organu.
W związku z powyższym na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.) orzeczono jak w sentencji.
O zwrocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 cyt. ustawy.




do góry

Wyrok
Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie
z dnia 8 sierpnia 2008 r.
II OSK 189/07

Poszanowania życia prywatnego i rodzinnego skarżącej nie należy łączyć z prawem do legitymowania się obywatelstwem polskim na podstawie decyzji o charakterze deklaratoryjnym, wydanej z rażącym naruszeniem ustawy. Należy bowiem zauważyć, że postanowienia Konwencji Praw Człowieka oraz protokołów dodatkowych do Konwencji nie gwarantują prawa do obywatelstwa. Kompetencja wewnętrzna państwa do regulowania kwestii związanych z obywatelstwem wynika z zasady suwerenności i nie jest kwestionowana tak na gruncie prawa międzynarodowego, jak i w praktyce.
LEX nr 496208
496208
Dz.U.2000.28.353: art. 4; art. 7
Dz.U.1993.61.284: art. 8


Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia NSA Włodzimierz Ryms.
Sędziowie: NSA Jacek Chlebny (spr.), del. WSA Wojciech Mazur.


Sentencja

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 8 sierpnia 2008 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej M. T. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 listopada 2006 r. sygn. akt IV SA/Wa 898/06 w sprawie ze skargi M. T. na decyzję Prezesa Urzędu do Spraw Repatriacji i Cudzoziemców z dnia 3 marca 2006 r. w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji stwierdzającej posiadanie obywatelstwa polskiego


Uzasadnienie faktyczne

Zaskarżonym wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę małoletniej M. T., reprezentowanej przez matkę B. T., na decyzję Prezesa Urzędu do Spraw Repatriacji i Cudzoziemców z dnia 3 marca 2006 r., utrzymującą w mocy decyzję tego organu z dnia 20 stycznia 2006 r., w której stwierdzono nieważność decyzji Wojewody Leszczyńskiego z dnia 30 grudnia 1998 r. stwierdzającej posiadanie obywatelstwa polskiego przez M. T.
W uzasadnieniu wyroku Sąd przytoczył następujące okoliczności faktyczne i prawne sprawy.
Skarżąca urodziła się w dniu 2 grudnia 1989 r. w H., jako córka B. T., obywatelki wietnamskiej (ojciec skarżącej nieznany). Na mocy oświadczenia z dnia 30 grudnia 1998 r., złożonego przed Kierownikiem Urzędu Stanu Cywilnego w L., małoletnia skarżąca została uznana przez T. Z., obywatela polskiego. Decyzją z dnia 30 grudnia 1998 r. Wojewoda Leszczyński stwierdził posiadanie obywatelstwa polskiego przez skarżącą.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podzielił stanowisko Prezesa Urzędu do Spraw Repatriacji i Cudzoziemców, że kontrolowana w postępowaniu nieważnościowym decyzja Wojewody Leszczyńskiego z dnia 30 grudnia 1998 r. została wydana z rażącym naruszeniem prawa. Przepis art. 4 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. z 2000 r. Nr 28, poz. 353 z późn. zm.) nie mógł stanowić podstawy nabycia obywatelstwa polskiego przez skarżącą, ponieważ zgodnie z jego treścią dziecko nabywa przez urodzenie obywatelstwo polskie, gdy oboje rodzice są obywatelami polskimi albo jedno z rodziców jest obywatelem polskim, a drugie jest nieznane bądź nieokreślone jest jego obywatelstwo lub nie posiada żadnego obywatelstwa. Warunkiem niezbędnym do nabycia obywatelstwa polskiego przez dziecko na podstawie art. 4 ustawy o obywatelstwie polskim jest zatem posiadanie obywatelstwa polskiego przez chociaż jednego z rodziców w dacie urodzenia dziecka. W rozpoznawanej sprawie ustalono zaś, że w dacie urodzenia skarżącej jej matka nie posiadała obywatelstwa polskiego, a ojciec był nieznany. Okoliczność, iż dnia 30 grudnia 1998 r. obywatel polski T. Z. złożył oświadczenie o uznaniu małoletniej skarżącej nie doprowadziła zatem do nabycia przez skarżącą obywatelstwa polskiego. Skarżąca nie mogła nabyć obywatelstwa także na podstawie przepisu art. 7 ust. 1 ustawy o obywatelstwie polskim, który stanowi, że zmiany w ustaleniu osoby albo obywatelstwa jednego lub obojga rodziców podlegają uwzględnieniu przy określeniu obywatelstwa dziecka, jeżeli nastąpiły przed upływem roku od dnia urodzenia się dziecka. Skarżąca urodziła się 2 grudnia 1989 r., co oznacza że T. Z. uznał małoletnią skarżącą (30 grudnia 1998 r.) po upływie terminu określonego w art. 7 ustawy o obywatelstwie polskim.
W skardze kasacyjnej, uzupełnionej pismem z dnia 31 marca 2008 r., skarżąca podniosła zarzuty naruszenia art. 6, 7, 8 i 9 k.p.a. i wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości. Zarzuciła organom działanie sprzeczne z interesem społecznym i słusznym interesem strony, z uwagi na to, że matka skarżącej nie została prawidłowo poinformowana o możliwości zalegalizowanie pobytu skarżącej w Polsce. Na skutek błędnej analizy dowodów i niewłaściwej wykładni przepisu art. 7 ust. 1 ustawy o obywatelstwie polskim skarżąca ponosi obecnie negatywne konsekwencje nieprawidłowych działań organów administracji publicznej. Zdaniem skarżącej, uchylenie decyzji Wojewody Leszczyńskiego po 8 latach od jej wydania, w sytuacji, gdy skarżąca przebywała legalnie na terenie Rzeczypospolitej Polskiej z całą rodziną, stanowi również naruszenie art. 8 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 i 285, z 1995 r. Nr 36, poz. 175, 176 i 177, z 1998 r. Nr 147, poz. 962 oraz z 2002 r. Nr 127, poz. 1084, dalej: Konwencja Praw Człowieka), może bowiem skutkować deportacją skarżącej do kraju pochodzenia.


Uzasadnienie prawne

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zawiera uzasadnionych podstaw. Należy podzielić stanowisko Prezesa Urzędu do Spraw Repatriacji i Cudzoziemców, iż wyeliminowana przez niego w trybie stwierdzenia nieważności decyzja wojewody, na mocy której organ ten stwierdził posiadanie obywatelstwa polskiego przez M. T., została wydana z rażącym naruszeniem art. 4 i art. 7 ustawy o obywatelstwie polskim. Nabycie przez dziecko obywatelstwa polskiego przez urodzenie jest następstwem obywatelstwa rodziców w chwili urodzenia dziecka (art. 4 i 6 ustawy o obywatelstwie polskim). Odstępstwa od tej zasady, dopuszczające uwzględnienie przy określeniu obywatelstwa dziecka zmian w ustaleniu osoby lub obywatelstwa rodziców zostały określone w art. 7 ustawy o obywatelstwie polskim. Po pierwsze, dotyczą one zmian w ustaleniu osoby albo obywatelstwa jednego lub obojga rodziców, jeżeli zmiany te nastąpiły przed upływem roku od dnia urodzenia się dziecka (art. 7 ust. 1 ustawy o obywatelstwie polskim). Po drugie, dotyczą one zmian w ustaleniu osoby ojca wynikającej z wyroku zaprzeczającego ojcostwo lub unieważniającego uznanie dziecka, jeżeli zmiany te nastąpiły przed uzyskaniem przez dziecko pełnoletniości, z tym że w przypadku, gdy dziecko ukończyło szesnaście lat, konieczna jest zgoda dziecka na zmianę obywatelstwa (art. 7 ust. 2 ustawy o obywatelstwie polskim).
W okolicznościach rozpoznawanej sprawy nie budzi żadnych wątpliwości, iż skarżąca w chwili urodzenia nie mogła nabyć obywatelstwa polskiego przez urodzenie, ponieważ matka nie byłą obywatelką polską, a ojciec był nieznany. Późniejsze uznanie dziecka przez obywatela polskiego, może być uwzględnione przy określaniu obywatelstwa dziecka, tylko wówczas, gdy nastąpiło to przed upływem roku od dnia urodzenia się dziecka, na podstawie art. 7 ust. 1 ustawy o obywatelstwie polskim. To, że oświadczenie o uznaniu dziecka wywołuje skutki od chwili urodzenia się dziecka, ma znaczenie przy określeniu obywatelstwa dziecka przez urodzenie, jednakże przy uwzględnieniu unormowań przyjętych w ustawie o obywatelstwie polskim. Należy bowiem mieć na uwadze, że ustawa o obywatelstwie polskim określa nabycie obywatelstwa polskiego i nie reguluje kwestii nabycia i utraty obywatelstwa innego państwa. Oznacza to, że jeżeli dziecko przez urodzenie w chwili urodzenia nie nabyło obywatelstwa polskiego, to z reguły nabyło obywatelstwo innego państwa i późniejsze zdarzenia mogą powodować zmiany w określeniu obywatelstwa dziecka w ograniczonym zakresie w przypadkach wskazanych w ustawie o obywatelstwie polskim. Nie jest więc trafne założenie przyjęte w skardze kasacyjnej, że dobro dziecka przemawia za tym ażeby zmiany w ustaleniu osoby ojca w każdym czasie powodowały zmiany co do określenia obywatelstwa dziecka. Należy podzielić stanowisko organu, iż skarżąca nie nabyła obywatelstwa polskiego przez urodzenie, a wobec tego nie było podstaw do stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego i decyzja Wojewody Leszczyńskiego z dnia 30 grudnia 1998 r. stwierdzająca posiadanie obywatelstwa polskiego przez skarżącą została wydana z rażącym naruszeniem przepisów art. 4 i 7 ustawy o obywatelstwie polskim.
Chybiony jest podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia przepisów art. 6, 7, 8 i 9 k.p.a. Powołane przepisy formułują zasady ogólne kodeksu postępowania administracyjnego: zasadę praworządności, zasadę prawdy obiektywnej, zasadę pogłębiania zaufania oraz zasadę udzielania informacji. Skarżąca nie wskazała w jaki sposób zostały naruszone te przepisy. To, że Prezes Urzędu do Spraw Repatriacji i Cudzoziemców stwierdził nieważność decyzji nie oznacza jeszcze, że oceny tej dokonano z naruszeniem wskazanych powyżej zasad postępowania administracyjnego.
Zarzut naruszenia art. 8 Konwencji Praw Człowieka również nie zasługuje na uwzględnienie. Artykuł 8 Konwencji chroni bowiem prywatność każdej osoby, poprzez ochronę następujących dóbr osobistych: życia prywatnego, rodzinnego, domowego oraz korespondencji. Życie prywatne, podlegające ochronie na podstawie art. 8 Konwencji, obejmuje wiele płaszczyzn życia jednostki, a co do zasady, integralność fizyczną i psychiczną osoby ludzkiej (X. i Y. v. Holandia, orzeczenie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 26 marca 1985 r., § 22), jednakże nie daje się wyczerpująco zdefiniować. Oznacza nie tylko prawo do życia w sposób zgodny z własnym życzeniem bez kontroli innych, ale również, w pewnym stopniu, prawo do nawiązywania i utrzymywania stosunków z innymi - zwłaszcza w sferze uczuciowej - aby rozwijać i realizować własną osobowość (orzeczenie z dnia 24 lutego 1998 r. w sprawie Botta v. Włochy, § 32, cyt. (w:) M. A. Nowicki: Europejski Trybunał Praw Człowieka, Orzecznictwo, Zakamycze 2002, tom 2, str. 587). Poszanowania życia prywatnego i rodzinnego skarżącej nie należy jednak łączyć z prawem do legitymowania się obywatelstwem polskim na podstawie decyzji o charakterze deklaratoryjnym, wydanej z rażącym naruszeniem ustawy. Należy bowiem zauważyć, że postanowienia Konwencji Praw Człowieka oraz protokołów dodatkowych do Konwencji nie gwarantują prawa do obywatelstwa (zob. decyzja Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 12 stycznia 1999 r. o niedopuszczalności skargi w sprawie A. Karassev przeciwko Finlandii). Kompetencja wewnętrzna państwa do regulowania kwestii związanych z obywatelstwem wynika z zasady suwerenności i nie jest kwestionowana tak na gruncie prawa międzynarodowego, jak i w praktyce. Potwierdzają ją umowy międzynarodowe oraz orzecznictwo. Przepis art. 2 Konwencji w sprawie pewnych zagadnień dotyczących kolizji ustaw o obywatelstwie oraz protokołu dotyczącego przypadku bezpaństwowości, podpisanej w Hadze dnia 12 kwietnia 1930 r. (Dz. U. z 1937 r. Nr 47, poz. 361), gwarantuje, że rozstrzygnięcie, czy dana osoba posiada obywatelstwo danego Państwa musi być podjęte zgodnie z ustawodawstwem tego Państwa. Granice swobody w regulacji instytucji obywatelstwa wyznaczać mogą jedynie umowy międzynarodowe, zwyczaj międzynarodowy oraz ogólnie uznane zasady w przedmiocie obywatelstwa (art. 3 Konwencji haskiej). W wyroku z dnia 6 kwietnia 1955 r. w sprawie Nottebohma Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości (ICJ Reports, 1955, s. 23) również potwierdził wyłączną kompetencję państwa w tym zakresie, stwierdzając, że każde państwo określa ustawą swe obywatelstwo i warunki jego nabycia. Prawo wewnętrzne reguluje jednocześnie całokształt spraw związanych z obywatelstwem, bowiem z faktu posiadania obywatelstwa danego państwa wynikają następstwa materialnoprawne w postaci szeregu praw i obowiązków jednostki wobec tego państwa, jak i obowiązków państwa wobec jednostki.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że art. 8 Konwencji Praw Człowieka nie chroni tej sfery życia jednostki, która łączy się z wynikającym z zasady suwerenności państwa prawem do stanowienia przepisów regulujących zasady nabycia i utraty obywatelstwa oraz prawem interpretacji tych przepisów. Z art. 8 Konwencji Praw Człowieka nie da wywieść się prawa cudzoziemca do legitymowania się obywatelstwem państwa pobytu w oparciu o decyzję administracyjną wydaną z rażącym naruszeniem norm prawa krajowego, regulujących zasady nabycia tego obywatelstwa. Skoro zatem sfera zakazów związanych z poszanowaniem życia prywatnego i rodzinnego nie sięga do kwestii dotyczących posiadania obywatelstwa danego państwa, to konsekwentnie odmowa potwierdzenia posiadania przez skarżącą obywatelstwa polskiego nie mogła podlegać ocenie w kategorii niedozwolonej ingerencji w jej życie prywatne i rodzinne, chronione przez art. 8 Konwencji. Innymi słowy, decyzja stwierdzająca rażące naruszenie ustanowionych przez państwo przepisów prawa, regulujących zasady nabycia obywatelstwa polskiego z mocy prawa, a w konsekwencji negująca status strony jako obywatelki polskiej, potwierdzony w decyzji administracyjnej o charakterze deklaratoryjnym, nie może zostać skontrolowana przez pryzmat naruszenia art. 8 Konwencji.
Należy również stwierdzić, iż żądanie strony uznania jej prawa do posiadania obywatelstwa polskiego, wywodzonego z faktu istnienia autentycznych, rzeczywistych związków pomiędzy nią a Rzeczypospolitą Polską, nie znajduje oparcia nie tylko w omawianych powyżej normach prawa krajowego, ale również prawa międzynarodowego oraz w praktyce.
Zakres rozpoznawanej sprawy, która dotyczy odmowy potwierdzenia statusu skarżącej jako obywatelki polskiej na podstawie art. 7 ustawy o obywatelstwie polskim, sprawia również, że chybione są zarzuty naruszenia art. 8 Konwencji uzasadnione ryzykiem wydalenia skarżącej z Polski i ten sposób przerwania jej życia rodzinnego. W rozpoznawanej sprawie nie jest bowiem badany "kompleksowo" status prawny skarżącej, ani też status prawny członków jej najbliższej rodziny, który przecież - mając na uwadze regulacje dotyczące pobytu na terytorium Polski cudzoziemców - może mieć wpływ na jej prawo do pobytu. Status ten wyjaśniony może zostać w odrębnym postępowaniu. Należy bowiem zauważyć, że nawet okoliczność, iż członkowie rodziny posiadają obywatelstwa różnych państw, wobec istnienia przepisów regulujących zasady pobytu w Polsce cudzoziemców, nie wyklucza niezakłóconego prowadzenia przez nich życia rodzinnego na terenie Polski, np. w przypadku otrzymania zezwolenia na pobyt. Okoliczność, że przez wiele lat skarżąca przebywała w Polsce w błędnym, z winy organu państwa, przeświadczeniu o posiadaniu obywatelstwa polskiego, przemawiać zaś musi za potrzebą uwzględnienia tej okoliczności przy rozstrzyganiu o jej prawie do pobytu na terytorium Polski w sytuacji, gdy strona zdecyduje się wystąpić do właściwych organów ze stosownym wnioskiem. Należy również wskazać, że uchylenie decyzji wojewody nie zamyka skarżącej drogi do nabycia obywatelstwa polskiego w innym, niż wynikającym z art. 7 ustawy o obywatelstwie polskim, trybie, np. przewidzianym w art. 8 ust. 2, art. 16 ust. 1 powołanej ostatnio ustawy.
Nie można ponadto uznać, że w rozpoznawanym przypadku doszło do przedawnienia stwierdzenia nieważności decyzji wojewody z uwagi na to, że wywołała ona nieodwracalne skutki prawne (art. 156 § 2 k.p.a.). W orzecznictwie nie budzi wątpliwości, że jeżeli skutki prawne decyzji mogą być zniesione w drodze postępowania administracyjnego, oznacza to, że nie mają one charakteru nieodwracalnego (art. 16 § 2 k.p.a. - zob. wyr. SN z dnia 6 kwietnia 1995 r., III ARN 8/95, OSNAPiUS 1995, nr 18, poz. 223). Ponadto przy ocenie tego, czy decyzja wywołała nieodwracalny skutek prawny, nie powinny być brane pod uwagę takie późniejsze zdarzenia, które stwarzać mogą przeszkody w przywróceniu uprawnień lub w nadaniu obowiązkom ich pierwotnego kształtu. Nie są to bowiem bezpośrednie skutki wykonania samej decyzji administracyjnej, lecz zamierzone lub nieprzewidziane następstwa tego, że decyzja administracyjna, chociaż obarczona ciężkimi wadami, istnieje w obrocie prawnym i korzysta w nim z domniemania legalności.
W uchwale 7 sędziów z dnia 20 marca 2000 r. Naczelny Sąd Administracyjny przyjął, że nie stwierdzenie nieważności decyzji, gdy wywołała ona nieodwracalne skutki prawne, nie może być rozumiane i stosowane w ten sposób, iż podważony zostanie cel, któremu ta instytucja służy. Odstąpienie bowiem od stwierdzenia nieważności i ograniczenie się do stwierdzenia wydania decyzji z naruszeniem prawa oznacza pozostawienie w obrocie prawnym wadliwej decyzji i prowadzi do utrzymania skutków prawnych, które ta decyzja wywołała. Nie zostanie wzruszony wadliwy stan prawny ukształtowany tą decyzją, a tym samym może zostać wyłączona możliwość wzruszenia późniejszej decyzji nawiązującej do tego wadliwego stanu prawnego (uchwała 7 sędziów NSA z 20 marca 2000 r., OPS 1/99, ONSA Nr 3, poz. 93).
W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), orzekł jak w sentencji.




do góry

Wyrok
Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie
z dnia 30 października 2008 r.
II OSK 924/07

1. Charakter prawny przywołanych w przepisie art. 7 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim orzeczeń w przedmiocie zaprzeczenia ojcostwa lub unieważnienia uznania dziecka jest tego rodzaju, że orzeczenia te bezpośrednio nie prowadzą do ustalenia osoby ojca, albowiem stwierdzają jedynie, iż dany mężczyzna nim nie jest, niemniej żadne względy nie przemawiają za tym, by wykładane pojęcie "zmiany w ustaleniu osoby ojca" obejmowało, oprócz wskazanych w przepisie orzeczeń "negatywnych" także zdarzenia prawne "pozytywne", a więc wydane w okolicznościach konkretnej sprawy orzeczenia ustalające, że dany mężczyzna jest ojcem dziecka.
2. Za nieprawidłowe uznać należy stanowisko, że interes prawny dziecka przy określaniu jego obywatelstwa nakazuje - na podstawie art. 7 ust. 2 ustawy o obywatelstwie polskim - uwzględnić zmiany, w wyniku których nastąpiło uznanie bądź ustalenie ojcostwa.
LEX nr 516762
516762
Dz.U.2000.28.353: art. 7 ust. 2


Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia NSA Włodzimierz Ryms.
Sędziowie NSA: Jacek Chlebny (spr.), Zygmunt Zgierski.


Sentencja

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 30 października 2008 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej Prezesa Urzędu do Spraw Repatriacji i Cudzoziemców od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 marca 2007 r. sygn. akt IV SA/Wa 216/07 w sprawie ze skargi D.M. reprezentowanej przez matkę N.F. na decyzję Prezesa Urzędu do Spraw Repatriacji i Cudzoziemców z dnia 21 listopada 2006 r. nr (...) w przedmiocie odmowy stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego
1. uchyla zaskarżony wyrok,
2. oddala skargę.


Uzasadnienie faktyczne

Zaskarżonym wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił decyzję Prezesa Urzędu do Spraw Repatriacji i Cudzoziemców z dnia 21 listopada 2006 r. oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia 24 sierpnia 2006 r., na mocy której odmówiono stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez małoletnią D.M.
W uzasadnieniu wyroku Sąd przytoczył następujące okoliczności faktyczne i prawne sprawy.
D.M. urodziła się 4 marca 2004 r. w Pretorii, jako dziecko z małżeństwa obywatelki ukraińskiej N.F. i obywatela polskiego B.F. Wyrokiem z dnia 8 września 2005 r. właściwy sąd orzekł, że B.F. nie jest ojcem małoletniej, a wyrokiem z dnia 24 marca 2006 r. następnie ustalił, iż jest nim M.M., również obywatel polski. W decyzji odmawiającej potwierdzenia posiadania obywatelstwa organ odwoławczy wskazał, że stan faktyczny sprawy wypełnia dyspozycję art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (tekst jedn.: Dz. U. z 2000 r. Nr 28, poz. 353 ze zm.), dalej: ustawa o obywatelstwie polskim, tj. przy określeniu obywatelstwa dziecka należało uwzględnić zmiany wynikające z orzeczenia sądu w sprawie o zaprzeczenie ojcostwa w stosunku do B.F. Uwzględnienie tych zmian oznacza, że małoletnia nie nabyła obywatelstwa polskiego z tytułu urodzenia (art. 6 ustawy o obywatelstwie polskim), ponieważ wyrok sądu o zaprzeczenie ojcostwa wywołał skutek od chwili jej urodzenia. Jednocześnie w rozpoznawanej sprawie nie miał zastosowania art. 7 ust. 1 ustawy o obywatelstwie polskim, bowiem przy ustaleniu osoby ojca przekroczony został ustanowiony w tym przepisie roczny termin od dnia urodzenia się dziecka. Z tego względu ustalenie na mocy orzeczenia sądu, że ojcem małoletniej jest inny obywatel polski - M.M., nie skutkowało nabyciem przez nią obywatelstwa polskiego, pomimo że w sferze prawa rodzinnego wywołało skutki ex tunc.
W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, stanowisko organów nie było trafne, albowiem rozstrzygnięcie w przedmiocie posiadania obywatelstwa nie mogło zostać oparte tylko na językowej wykładni art. 7 ustawy o obywatelstwie polskim. Zdaniem Sądu, należało zastosować wykładnię funkcjonalną instytucji nabycia obywatelstwa przez dziecko, określonej w art. 4 i nast. ustawy o obywatelstwie polskim, zaś użyte w art. 7 ust. 2 tejże ustawy sformułowanie "zmiany w ustaleniu osoby ojca", winno być rozumiane jako wszystkie zmiany w prawach stanu dziecka. Sąd uznał, że organ nieprawidłowo zinterpretował treść przepisu art. 7 ust. 2 ustawy. W uzasadnieniu orzeczenia wskazał, że ratio legis tego uregulowania było uwzględnienie dalszej zmiany w prawach stanu dziecka, zaistniałej na przykład na skutek uznania.
W skardze kasacyjnej wniesionej przez Prezesa Urzędu do Spraw Repatriacji i Cudzoziemców wyrok Sądu pierwszej instancji zaskarżono w całości, podnosząc zarzut naruszenia art. 7 ust. 2 ustawy o obywatelstwie polskim poprzez jego błędną wykładnię. Zdaniem strony skarżącej, przepis ten odnosi się wyłącznie do sytuacji, gdy dziecko nabyło obywatelstwo polskie w chwili urodzenia, na przykład w trybie art. 6 ust. 1 ustawy o obywatelstwie polskim z uwagi na obywatelstwo polskie ojca, a następnie w wyniku orzeczenia o zaprzeczeniu ojcostwa ojca - obywatela polskiego lub unieważnieniu uznania przez obywatela polskiego, nastąpiła zmiana skutkująca tym, że dziecko takie nie posiada obywatelstwa polskiego, gdyż w istocie nigdy go nie nabyło. Dokonana przez Sąd rozszerzająca wykładnia art. 7 ust. 2, w świetle której orzeczenie sądu wydane na skutek powództwa o zaprzeczenie ojcostwa otwiera dopiero drogę do ustalenia stanu prawnego dziecka, tj. do wydania takiego orzeczenia przez sąd (bądź oświadczenia o uznaniu), które doprowadziłoby bezpośrednio do zmiany przesłanki powodującej nabycie przez dziecko obywatelstwa polskiego, prowadziłaby do obejścia przepisu art. 7 ust. 1, w którym ustawodawca wskazał prekluzyjny termin, w jakim może nastąpić zamiana w ustaleniu osoby lub obywatelstwa rodziców, która skutkować może nabyciem obywatelstwa polskiego przez dziecko. Z powołanych względów organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi na decyzję z 21 listopada 2006 r., ewentualnie - uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, a także zasądzenie kosztów postępowania.


Uzasadnienie prawne

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.
W okolicznościach rozpoznawanej sprawy postawiony zaskarżonemu wyrokowi przez Prezesa Urzędu do Spraw Repatriacji i Cudzoziemców zarzut skargi kasacyjnej oparty został na podstawie kasacyjnej określonej w art. 174 pkt 1 p.p.s.a. i wskazuje na dokonanie przez Sąd pierwszej instancji błędnej wykładni przepisu art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim z uwagi na przyjęcie, że wymieniony przepis, w zakresie określenia obywatelstwa dziecka, zezwala na uwzględnienie zmian w ustaleniu osoby ojca wywołanych nie tylko orzeczeniem o zaprzeczeniu ojcostwa lub o unieważnienie uznania dziecka, ale także związanych z ustaleniem osoby ojca w wyniku uznania bądź wydania orzeczenia ustalającego ojcostwo w stosunku do dziecka.
Odnosząc się do powyższego zarzutu naruszenia prawa materialnego należy stwierdzić, że zarzut ten jest zasadny, albowiem przyjęta w zaskarżonym wyroku wykładnia przepisu art. 7 ust. 2 ustawy o obywatelstwie polskim nie jest prawidłowa. Poddany kontroli kasacyjnej przepis określa wyjątki od zasad wyrażonych w art. 4 i 6 ustawy o obywatelstwie polskim, w świetle których nabycie przez dziecko obywatelstwa polskiego przez urodzenie jest następstwem obywatelstwa rodziców w chwili urodzenia dziecka. W art. 7 ustawy przewidziano możliwość uwzględnienia przy określeniu obywatelstwa dziecka zmian w ustaleniu osoby lub obywatelstwa rodziców wyłącznie w dwóch sytuacjach. Po pierwsze, w przypadku zmian w ustaleniu osoby albo obywatelstwa jednego lub obojga rodziców, jeżeli zmiany te nastąpiły przed upływem roku od dnia urodzenia się dziecka (art. 7 ust. 1 ustawy o obywatelstwie polskim). Po drugie - zmian w ustaleniu osoby ojca wynikających z wyroku zaprzeczającego ojcostwo lub unieważniającego uznanie dziecka, jeżeli zmiany te nastąpiły przed uzyskaniem przez dziecko pełnoletności, z tym że w przypadku, gdy dziecko ukończyło szesnaście lat, konieczna jest zgoda dziecka na zmianę obywatelstwa (art. 7 ust. 2 ustawy).
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, mający w rozpoznawanej sprawie zastosowanie przepis art. 7 ust. 2 ustawy o obywatelstwie polskim odnosi się do sytuacji, gdy w wyniku zaprzeczenia ojcostwa lub unieważnienia uznania następuje zmiana w ustaleniu osoby ojca powodująca zmianę obywatelstwa dziecka. Skład orzekający w rozpoznawanej sprawie podziela stanowisko wyrażone przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 27 października 2005 r., sygn. akt II OSK 1016/05 (publ. Palestra 2006/9-10/283), w którym stwierdzono, że przywołana wyżej sytuacja zmiany w ustaleniu osoby ojca ma miejsce wówczas, gdy dziecko nabyło obywatelstwo polskie przez urodzenie, ponieważ ojciec był obywatelem polskim, a następnie na skutek zaprzeczenia ojcostwa lub unieważnienia uznania następuje zmiana w określeniu obywatelstwa dziecka, ponieważ żadne z rodziców nie jest obywatelem polskim. Późniejsze ustalenie osoby ojca, po zaprzeczeniu ojcostwa lub unieważnieniu uznania, może być uwzględnione przy określaniu obywatelstwa dziecka tylko wówczas, gdy nastąpiło przed upływem roku od dnia urodzenia się dziecka na podstawie art. 7 ust. 1 ustawy o obywatelstwie polskim.
Wbrew stanowisku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, użyte w zarzucanym przez wnoszącego skargę kasacyjną przepisie sformułowanie "zmiany w ustaleniu osoby ojca" nie może być rozumiane, jak błędnie przyjął Sąd pierwszej instancji, w ten sposób, że obejmuje wszystkie zmiany w prawach stanu dziecka. Przepis art. 7 ust. 2 ustawy o obywatelstwie polskim przyjmuj ściśle, że zmiany w ustaleniu osoby ojca muszą wynikać z orzeczenia sądu wydanego na skutek powództwa o zaprzeczenie ojcostwa lub o unieważnienie uznania. W regulacji tej nie chodzi więc o wszystkie zmiany jakie mogą nastąpić w przyszłości w zakresie ustalenia osoby ojca (będące na przykład konsekwencją wydania orzeczenia ustalającego osobę ojca dziecka), ale o takie, które expressis verbis zostały w art. 7 ust. 2 cyt. ustawy wymienione. Co prawda, charakter prawny przywołanych w przepisie art. 7 orzeczeń w przedmiocie zaprzeczenia ojcostwa lub unieważnienia uznania dziecka jest tego rodzaju, że orzeczenia te bezpośrednio nie prowadzą do ustalenia osoby ojca, albowiem stwierdzają jedynie, iż dany mężczyzna nim nie jest, niemniej żadne względy nie przemawiają za tym, by wykładane pojęcie "zmiany w ustaleniu osoby ojca" obejmowało, jak przyjął Sąd pierwszej instancji, oprócz wskazanych w przepisie orzeczeń "negatywnych" także zdarzenia prawne "pozytywne", a więc wydane w okolicznościach konkretnej sprawy orzeczenia ustalające, że dany mężczyzna jest ojcem dziecka.
Przepis art. 7 ust. 1 ustawy o obywatelstwie polskim pozwala na uwzględnienie zmiany ustalenia osoby ojca (jednego z rodziców) wtedy, gdy nastąpiła ona przed upływem roku od dnia urodzenia dziecka. Ustęp 2 cyt. artykułu wymienia szczególne okoliczności, w przypadku zaistnienia których dodatkowo uwzględnieniu podlega zmiana w ustaleniu osoby ojca. Przyjęty przez Sąd pierwszej instancji wynik wykładni przepisu art. 7 ust. 2 cyt. ustawy, wykraczając poza językowe rozumienie omawianej regulacji, wpływa rozszerzająco na zakres wprowadzonych przez ustawodawcę odstępstw (wyjątków) od zasady nabycia przez dziecko obywatelstwa polskiego przez urodzenie. Z tego względu wynik ten nie mógł zostać zaakceptowany. Naczelny Sąd Administracyjny podziela prezentowaną w przywoływanym już powyżej orzeczeniu z dnia 27 października 2005 r. ocenę, że dobro dziecka nie przemawia za tym, ażeby zmiany w ustaleniu osoby ojca w każdym czasie powodowały zmiany co do określenia obywatelstwa dziecka. W tym więc zakresie, za nieprawidłowe uznać należało zaprezentowane w zaskarżonym wyroku stanowisko, że interes prawny dziecka przy określaniu jego obywatelstwa nakazuje - na podstawie art. 7 ust. 2 ustawy o obywatelstwie polskim - uwzględnić zmiany, w wyniku których nastąpiło uznanie bądź ustalenie ojcostwa.
Z powyższych względów, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok. Ponieważ Sąd nie stwierdził naruszeń przez Sąd pierwszej instancji przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a zachodzi jedynie naruszenie prawa materialnego, Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 188 p.p.s.a., rozpoznał skargę i ją oddalił na podstawie art. 151 p.p.s.a. Mając na uwadze charakter sprawy i sytuację skarżącej, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a. odstąpił w całości od zasądzenia żądanego przez organ zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, uznając, że zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, o którym mowa w tym przepisie.




do góry

Wyrok
Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie
z dnia 8 grudnia 2008 r.
II OSK 1328/07

W stosunku do obywateli polskich zamieszkałych na obszarach Polski wcielonych przemocą przez okupanta do Rzeszy Niemieckiej, którzy zgłosili przynależność do narodowości niemieckiej, czego konsekwencją mogła być przynależność do niemieckich organizacji wojskowych, przepisy art. 11 pkt 2 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz.U. R.P. Nr 7, poz. 44 ze zm.) i art. 115 ust. 1 ustawy z dnia 9 kwietnia 1938 r. o powszechnym obowiązku wojskowym (Dz.U. R.P. Nr 25, poz. 220 ze zm.) nie mogą być stosowane z pominięciem przepisów ustaw i dekretów wydanych w latach 1944-1946, które w stosunku do tych osób dopuszczały możliwość wykazania, że zostały wbrew swojej woli lub pod przymusem wpisane na niemiecką listę narodową.
ONSAiWSA 2009/6/120
531841
Dz.U.1938.25.220: art. 115 ust. 1
Dz.U.1920.7.44: art. 11 pkt 2

glosa krytyczna Sierakowski B. ZNSA 2009/4/161-168


Skład orzekający

Przewodniczący: sędzia NSA Włodzimierz Ryms (sprawozdawca).
Sędziowie NSA: Jacek Chlebny, del. WSA Leszek Kamiński.


Sentencja

Naczelny Sąd Administracyjny uznał zasadność skargi kasacyjnej Ulricha von K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 maja 2007 r. w sprawie ze skargi Ulricha von K. na decyzję Prezesa Urzędu do Spraw Repatriacji i Cudzoziemców z dnia 29 listopada 2006 r. w przedmiocie odmowy stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego i na podstawie art. 188 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) uchyl ił zaskarżony wyrok oraz zaskarżoną decyzję Prezesa Urzędu do Spraw Repatriacji i Cudzoziemców z dnia 29 listopada 2006 r. oraz utrzymaną przez nią w mocy decyzję Wojewody (...) z dnia 22 września 2005 r., a także - na mocy art. 203 pkt 1 powyższej ustawy -zasądził od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz skarżącego tysiąc trzydzieści złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


Uzasadnienie faktyczne

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 16 maja 2007 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę Ulricha von K. w na decyzję Prezesa Urzędu do Spraw Repatriacji i Cudzoziemców z dnia 29 listopada 2006 r., którą została utrzymana w mocy decyzja Wojewody (...) z dnia 22 września 2005 r. odmawiająca potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez skarżącego.
Wyrok ten został wydany w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy:
Skarżący Ulrich von K. urodził się dnia 2 lipca 1945 r. w B. (Niemcy) jako syn Albrechta von K. i Addy z domu B., mieszka wraz z rodzicami na terenie Niemiec i posiada obywatelstwo niemieckie. Stosownie do przepisów ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz.U. R.P. Nr 7, poz. 44) mógł nabyć obywatelstwo polskie przez urodzenie tylko wówczas, gdyby w dniu jego urodzenia posiadał obywatelstwo polskie jego ojciec. Organ odwoławczy w toku postępowania odwoławczego uzyskał informację z Archiwum Państwowego w (...), że ojciec skarżącego - Albrecht von K. w dniu 18 października 1939 r. wstąpił do SA w P. Archiwum przekazało kopię karty, tak zwanej Volkstumkartei (jeden z rodzajów ewidencji Urzędu Statystycznego III Rzeszy, wprowadzonych w okresie II wojny światowej), w której widnieje wpis o wstąpieniu ojca skarżącego do SA, oraz wskazało, że Albrecht von K. został wpisany do pierwszej grupy niemieckiej listy narodowościowej. W oświadczeniu z dnia 18 czerwca 1990 r. ojciec skarżącego podał, że w okresie od 20 marca 1945 r. do końca wojny (8 maja 1945 r.) służył w Wehrmachcie. Zdaniem organu odwoławczego, okoliczność, że ojciec skarżącego, po wcieleniu Kaszub do III Rzeszy, uzyskał obywatelstwo niemieckie, nie spowodowała sama przez się utraty przez niego obywatelstwa polskiego, na podstawie art. 11 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego, ponieważ ojciec skarżącego, będąc obywatelem polskim, był objęty obowiązkiem wojskowym na podstawie ustawy z dnia 9 kwietnia 1938 r. o powszechnym obowiązku wojskowym (Dz.U. Nr 25, poz. 220), a więc wymagane było zwolnienie z obowiązku wojskowego przez władze polskie, którego ojciec skarżącego nie uzyskał. Jednakże stosownie do przepisu art. 11 pkt 2 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego utrata obywatelstwa polskiego następowała z mocy prawa, jeżeli obywatel polski, podlegający obowiązkowi wojskowemu, przyjął urząd publiczny lub wstąpił do służby wojskowej w państwie obcym bez zgody właściwego organu polskiego. Ponadto z mocy art. 115 ust. 1 ustawy z dnia 9 kwietnia 1938 r. o powszechnym obowiązku wojskowym obywatel polski, podlegający obowiązkowi wojskowemu, tracił z mocy prawa obywatelstwo polskie, jeżeli przyjmował obowiązki w wojsku obcym lub obcej organizacji wojskowej bez zgody władzy polskiej. Skoro więc ojciec skarżącego jako obywatel polski podlegał obowiązkowi wojskowemu i w dniu 18 października 1939 r. przyjął obowiązki w obcej organizacji wojskowej SA, to z tym dniem utracił obywatelstwo polskie. Oznacza to, że skarżący nie nabył obywatelstwa polskiego przez urodzenie na podstawie art. 4 w związku z art. 5 ustawy z 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego, ponieważ w dniu jego narodzin (2 lipca 1945 r.) ojciec nie posiadał obywatelstwa polskiego.
Oddalając skargę, Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że na tle dokonanych ustaleń faktycznych zaskarżona decyzja nie narusza prawa. Kwestia nabycia przez skarżącego obywatelstwa polskiego przez urodzenie, na podstawie art. 4 pkt 1 w związku z art. 5 (zdanie pierwsze) ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego, zależy od rozstrzygnięcia kwestii posiadania lub utraty obywatelstwa polskiego przez jego ojca - Albrechta von K. w dniu narodzin skarżącego (2 lipca 1945 r.). Podzielając stanowisko organu odwoławczego wyrażone w zaskarżonej decyzji, Sąd pierwszej instancji podał, że wstąpienie obywatela polskiego w okresie wojny do służby wojskowej w państwie sojuszniczym albo nawet w państwie obcym niezwiązanym z Polską układem sojuszniczym, ale walczącym z państwem nieprzyjacielskim, nie mogło powodować utraty obywatelstwa polskiego. Natomiast odmiennie i wnikliwie należy ocenić udział obywateli polskich w służbach armii okupacyjnych, uwzględniając, czy zgłosili się oni do służby ochotniczo, czy też zostali przemocą wcieleni, co było konsekwencją narzuconego tym osobom obywatelstwa. W ocenie Sądu prawidłowe jest stanowisko organu, że Albrecht von K. w dniu 18 października 1939 r. wstąpił do SA, czyli dobrowolnie przyjął obowiązki w obcej organizacji wojskowej (...). Sąd stwierdził, że SA to "oddziały szturmowe NSDAP, umundurowana, uzbrojona i zorganizowana na wzór wojskowy samodzielna formacja partii hitlerowskiej. Podczas II Wojny Światowej spośród członków SA rekrutowała się znaczna część urzędników aparatu okupacyjnego". Dodał, że "wstąpienie do SA nie było przymusowe, organizacja ta o podłożu ideologicznym skupiała członków, którzy wstępowali do niej dobrowolnie". Skoro z dniem wstąpienia do SA ojciec skarżącego utracił obywatelstwo polskie, to konsekwencją tego jest, iż nie posiadał obywatelstwa polskiego w dniu narodzin syna, a więc skarżący nie nabył obywatelstwa polskiego przez urodzenie. Sąd pierwszej instancji nie podzielił też zarzutów dotyczących naruszenia przepisów postępowania administracyjnego, a w szczególności zarzutu naruszenia art. 138 § 2 K.p.a. przez to, że organ odwoławczy zmienił ocenę prawną sprawy przyjętą przez organ pierwszej instancji i dokonał dodatkowych ustaleń faktycznych.
W skardze kasacyjnej Ulrich von K. zawarł zarzuty naruszenia: 1) art. 184 Konstytucji RP oraz art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) przez to, że Sąd pierwszej instancji zaniechał dokonania kontroli zaskarżonej decyzji mimo wydania jej z naruszeniem przepisów art. 7, 8, 11, 77, 81, 107 i 138 § 2 K.p.a.; 2) art. 3 § 1 i 2, art. 141 § 4, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/, art. 151, a także art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), ponieważ Sąd pierwszej instancji nie odniósł się do zgłoszonych w skardze zarzutów naruszenia wskazanych przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego i oddalił skargę na decyzję organu odwoławczego zamiast uchylić tę decyzję oraz wadliwą decyzję organu pierwszej instancji; 3) art. 11 pkt 2 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego oraz art. 115 ust. 1 ustawy z dnia 9 kwietnia 1938 r. o powszechnym obowiązku wojskowym przez błędną wykładnię tych przepisów i wadliwe ich zastosowanie.
W uzasadnieniu podstaw kasacyjnych podano, iż Sąd pierwszej instancji całkowicie pominął to, że organ pierwszej instancji rozpoznał sprawę na podstawie innych przepisów i innego stanu faktycznego, a wobec tego organ odwoławczy, odwołując się do innych przepisów, dokonał we własnym zakresie ustaleń faktycznych, na skutek czego została naruszona zasada dwuinstancyjności postępowania administracyjnego, a w szczególności przepis art. 138 § 2 K.p.a., ponieważ w takim wypadku organ odwoławczy powinien uchylić decyzję organu pierwszej instancji i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania. Skarżący nie był w stanie ustosunkować się do nowego materiału zgromadzonego przez organ odwoławczy. Niezależnie od tego, ustalenia organu odwoławczego nie dawały podstaw do stwierdzenia, że ojciec skarżącego utracił obywatelstwo polskie. Dokumenty, na które powołał się organ odwoławczy, a co wadliwie zaakceptował Sąd, nie stanowiły wystarczającej podstawy do uznania, iż Albrecht von K. wstąpił do SA, ponieważ nie wstąpił do NSDAP, nie nadano mu numeru członkowskiego, nie odnotowano żadnej służby, nie nadano mu stopnia wojskowego i nie przydzielono do żadnej jednostki. Uniemożliwiono skarżącemu przeprowadzenie dowodu, że jego ojciec nie przyjął żadnych obowiązków w SA, a więc sprawa została rozstrzygnięta na podstawie stanu faktycznego, który nie został w pełni ustalony. Wadliwa wykładnia i niewłaściwe zastosowanie wskazanych przepisów ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego i ustawy o powszechnym obowiązku obrony polega na tym, iż Sąd pierwszej instancji utożsamił podpisanie deklaracji członkowskiej SA ze wstąpieniem do służby wojskowej w państwie obcym lub przyjęciem obowiązku w obcej organizacji wojskowej, przy czym w żadnym razie nie ma podstaw do uznania, że ojciec skarżącego przyjął obowiązki w obcej organizacji wojskowej, a zwłaszcza że uczynił to "ochotniczo".


Uzasadnienie prawne

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
W pierwszej kolejności należy odnieść się do zawartych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia wskazanych przepisów ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), a w szczególności jej art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ i art. 151. Zdaniem skarżącego, naruszenia te polegają na tym, iż Sąd pierwszej instancji oddalił skargę, mimo że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem podstawowych zasad postępowania administracyjnego (art. 7, 8 i 11 K.p.a.), ponieważ sprawa została rozpoznana w taki sposób, że skarżący został pozbawiony możliwości przedstawienia swojego stanowiska i odniesienia się do materiałów zgromadzonych w sprawie. Zarzuty te są uzasadnione.
Oddalając skargę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w sposób bardzo ogólny ocenił, że organ odwoławczy nie naruszył przepisów postępowania, ponieważ podejmował wszelkie niezbędne kroki w celu dokładnego ustalenia stanu faktycznego sprawy, a także mógł przeprowadzić dodatkowe (uzupełniające) postępowanie dowodowe i wydać rozstrzygnięcie co do istoty sprawy, co nie stanowi naruszenia art. 138 § 2 K.p.a. Takiej oceny nie można akceptować.
W odwołaniu skarżący zakwestionował stanowisko organu pierwszej instancji (...). Według tego stanowiska Ulrich von K. nabył obywatelstwo polskie przez urodzenie (urodził się 2 lipca 1945 r.), ponieważ jego ojciec, Albrecht von K., posiadał obywatelstwo polskie w dniu jego urodzenia (art. 4 pkt 1 i art. 5 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego, Dz.U. R.P. Nr 7, poz. 44 ze zm.). Jednakże skarżący utracił obywatelstwo polskie z dniem wejścia w życie ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim (Dz.U. Nr 4, poz. 25), ponieważ mieszkał stale za granicą i jest narodowości niemieckiej. W toku postępowania odwoławczego organ odwoławczy podjął czynności w celu ustalenia, czy ojciec skarżącego nie utracił obywatelstwa polskiego przed urodzeniem się skarżącego, i ustalił, że Albrecht von K. w dniu 18 października 1939 r. podpisał deklarację wstąpienia do SA. To ustalenie organ odwoławczy uznał za wystarczające do stwierdzenia, że ojciec skarżącego utracił obywatelstwo polskie z mocy prawa, z dniem 18 października 1939 r., na podstawie art. 11 pkt 2 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego i art. 115 ust. 1 ustawy z dnia 9 kwietnia 1938 r. o powszechnym obowiązku wojskowym (Dz.U. R.P. Nr 25, poz. 220 ze zm.), ponieważ przyjął obowiązki w obcej organizacji wojskowej bez zgody polskiej władzy. W takiej sytuacji organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji odmawiającą potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego skarżącego, stwierdzając, iż rozstrzygnięcie to jest prawidłowe, chociaż zawiera "błędne ustalenia prawne dotyczące nabycia, posiadania i utraty obywatelstwa polskiego przez ojca skarżącego".
Trafnie Ulrich von K. zarzuca, iż na skutek rozpoznania sprawy w taki sposób został pozbawiony możliwości przedstawienia swojego stanowiska co do okoliczności, które organ odwoławczy przyjął za podstawę ustalenia, iż jego ojciec utracił obywatelstwo polskie z dniem 18 października 1939 r. Z akt sprawy wynika, że organ odwoławczy, po dołączeniu do sprawy dokumentów wskazujących, iż ojciec skarżącego podpisał deklarację wstąpienia do SA, nie poinformował o tym skarżącego i nie wezwał go, żeby ustosunkował się do tych dokumentów. Pisma kierowane do pełnomocnika Ulricha von K. i odpowiedzi na te pisma dotyczyły służby wojskowej jego ojca "w Armii Niemieckiej", co pozostawało w związku z faktem, że ojciec odbywał czynną służbę w Wehrmachcie od 20 marca 1945 r. do końca wojny (8 maja 1945 r.). W tym stanie rzeczy zawartych w skardze zarzutów, że o deklaracji ojca o wstąpieniu do SA skarżący dowiedział się dopiero z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, nie można skwitować stwierdzeniem, jak uczynił to Sąd pierwszej instancji, że "zobowiązanie do przedłożenia stosownych zaświadczeń i dokumentów wskazujących na sposób i datę powołania Albrechta von K. do służby wojskowej w Armii Niemieckiej" odnosi się ogólnie do "ewentualnego udziału ojca skarżącego w jakiejkolwiek formacji wojskowej". Skoro organ odwoławczy powziął wiadomość o podpisaniu przez Albrechta von K. deklaracji o wstąpieniu do SA, powinien wezwać skarżącego, żeby odniósł się do tej okoliczności. Dopiero w postępowaniu sądowym skarżący podał, że jego ojciec nie podjął działań w SA, nie nadano mu stopnia wojskowego, nie przydzielono go do jednostek organizacyjnych SA i nie realizował żadnych zadań tej organizacji. Do tych twierdzeń skarżącego w ogóle się nie odniesiono, przyjmując, że skoro jego ojciec wstąpił do SA w dniu 18 października 1939 r., czyli dobrowolnie przyjął obowiązki w obcej organizacji wojskowej, to z tym dniem utracił obywatelstwo polskie.
Wprawdzie organ odwoławczy rozpoznaje sprawę ponownie w pełnym zakresie oraz może prowadzić postępowanie dowodowe i dokonywać ustaleń stanu faktycznego, jednakże postępowanie odwoławcze nie może być prowadzone w taki sposób, iż naruszone zostaną podstawowe gwarancje procesowe strony, a w szczególności gwarancje wynikające z zasad ogólnych postępowania administracyjnego dotyczących należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków (art. 9 K.p.a.) oraz zapewnienia stronom czynnego udziału w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwienia im wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów (art. 10 K.p.a.). Te zasady w rozpoznawanej sprawie zostały naruszone przez organ odwoławczy, gdyż skarżący przed wydaniem zaskarżonej decyzji nie został należycie poinformowany o istotnych okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy, a także nie zapewniono mu wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszenia wniosków. Już z tego tylko powodu należało stwierdzić, iż zaskarżona decyzja został wydana z naruszeniem przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
W kontekście przestrzegania zasad ogólnych postępowania administracyjnego należy ocenić także stosowanie przez organ odwoławczy przepisu art. 138 § 2 K.p.a. Jeżeli w ocenie organu odwoławczego sprawa została rozpoznana przez organ pierwszej instancji na podstawie ustalonego przez ten organ stanu faktycznego i przepisów, które nie mają zastosowania w tej sprawie, organ odwoławczy z reguły powinien uchylić decyzję organu pierwszej instancji i przekazać sprawę temu organowi do ponownego rozpoznania. W takim wypadku bowiem powstaje konieczność wyjaśnienia sprawy i przeprowadzenia postępowania dowodowego w zakresie związanym z innym stanem prawnym. Jest to konieczne zwłaszcza wówczas, gdy dotyczy to sprawy, w której okoliczności istotne dla jej rozstrzygnięcia nie są jednoznaczne ze względu na stan prawny, który może stanowić podstawę rozstrzygnięcia. Swoboda organu odwoławczego co do stosowania art. 138 § 2 K.p.a. jest ograniczona także z tego powodu, że rozstrzygnięcie sprawy przez organ odwoławczy nie może zniweczyć samej zasady instancyjności postępowania administracyjnego, co zdarza się wówczas, gdy organ odwoławczy rozstrzyga sprawę w innym zakresie niż organ pierwszej instancji. W rozpatrywanej sprawie ujawnienie w postępowaniu odwoławczym, że ojciec skarżącego podpisał deklarację o wstąpieniu do SA, co w ocenie organu odwoławczego mogło prowadzić do podważenia ustalenia dokonanego przez organ pierwszej instancji, że skarżący nabył obywatelstwo polskie przez urodzenie, uzasadniało w pełni uchylenie decyzji organu pierwszej instancji i przekazanie sprawy temu organowi do ponownego rozpoznania. Oznacza to, że zgłoszony przez skarżącego zarzut naruszenia art. 138 § 2 K.p.a. był uzasadniony, a naruszenie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy, ponieważ okoliczności dotyczące utraty przez ojca skarżącego obywatelstwa polskiego nie zostały w pełni wyjaśnione i ocenione.
Sąd pierwszej instancji nie zwrócił w ogóle uwagi na to, że od września 1990 r. w odrębnej sprawie toczy się, dotychczas niezakończone, postępowanie administracyjne z wniosku Albrechta von K., ojca skarżącego, o poświadczenie jego obywatelstwa polskiego. W sprawie dotyczącej obywatelstwa polskiego ojca skarżącego Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z dnia 2 sierpnia 1994 r. stwierdził nieważność decyzji Wojewody (...) z dnia 20 września 1990 r. poświadczającej obywatelstwo polskie Albrechta von K., przyjmując w uzasadnieniu decyzji, że utracił on obywatelstwo polskie na podstawie art. 4 pkt 3 ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim, ponieważ jest narodowości niemieckiej i od opuszczenia Polski w 1945 r. stale mieszka w Niemczech. Decyzja stwierdzająca nieważność decyzji Wojewody (...) nie zakończyła sprawy z wniosku Albrechta von K., ponieważ w tej sprawie nie została wydana decyzja kończąca postępowanie (...). Tymczasem kwestia nabycia, utraty lub posiadania obywatelstwa polskiego przez skarżącego zależy od posiadania ewentualnie utraty obywatelstwa polskiego przez jego ojca, ponieważ zasadnicze znaczenie ma to, czy skarżący nabył obywatelstwo polskie przez urodzenie, to znaczy czy w dniu jego narodzin (2 lipca 1945 r.) jego ojciec posiadał obywatelstwo polskie (art. 5 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego). Jeżeli więc wcześniej zostało wszczęte odrębne postępowanie w sprawie dotyczącej potwierdzenia posiadania lub utraty obywatelstwa polskiego ojca skarżącego i sprawa ta nie została dotychczas rozstrzygnięta, to nie jest to bez znaczenia prawnego dla później wszczętego postępowania w odrębnej sprawie, dotyczącej potwierdzenia posiadania lub utraty obywatelstwa polskiego przez skarżącego, zwłaszcza gdy nabycie obywatelstwa polskiego przez Ulricha von K. zależy od tego, czy i kiedy oraz na jakiej postawie prawnej utracił obywatelstwo polskie jego ojciec. W takiej sytuacji organ administracji publicznej, który jest właściwy w obu sprawach, powinien objąć rozpoznaniem obie sprawy, tym bardziej że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego dziecko ma legitymację do występowania w sprawie dotyczącej obywatelstwa ojca (wyrok NSA z dnia 14 września 2006 r. sygn. akt II OSK 353/06, ONSAiWSA 2007, nr 1, poz. 11). W takim wypadku może mieć zastosowanie art. 62 K.p.a.
Nawiązując do powołanej decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 2 sierpnia 1994 r., należy stwierdzić, że ani organ administracji, ani Sąd pierwszej instancji nie odniosły się do tego, że w uzasadnieniu tej decyzji Minister przyjął ustalenie, iż ojciec skarżącego "w 1945 r., po opuszczeniu terytorium Polski z grupą niemieckich uciekinierów na podstawie niemieckiego dokumentu podróży, wcielony został z listy III grupy «Volkslisty» do Wehrmachtu". Natomiast w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ przyjął, iż "Archiwum Państwowe w (...) wskazało, że Pan Albrecht von K. został wpisany do I grupy niemieckiej listy narodowościowej", podczas gdy z pisma tego Archiwum Państwowego z dnia 22 marca 2006 r. wynika, że "z zapisu Abt. I można wnioskować, że Albrecht von K. został wpisany do pierwszej grupy niemieckiej listy narodowościowej".
Ze względu na zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej, podważające stwierdzenie, iż ojciec skarżącego utracił obywatelstwo polskie z dniem 18 października 1939 r. na skutek wstąpienia do SA (na podstawie art. 11 pkt 2 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego i art. 115 ust. 1 ustawy z dnia 9 kwietnia 1938 r. o powszechnym obowiązku wojskowym, na co wskazuje uzasadnienie zaskarżonego wyroku), zasadnicze znaczenie w tej sprawie ma zagadnienie dotyczące obywatelstwa polskiego osób będących obywatelami polskimi na obszarach Rzeczypospolitej Polskiej wcielonych po 1 września 1939 r. przez okupanta do Rzeszy Niemieckiej. Odnosząc się do tego zagadnienia, Sąd pierwszej instancji podzielił stanowisko przyjęte w zaskarżonej decyzji i stwierdził, że historyczne uwarunkowania związane z włączeniem do III Rzeszy ziem zachodnich i północnych (w tym Kaszub) i nadanie mieszkańcom wcielonych terenów obywatelstwa niemieckiego przemawiają za odmienną wykładnią art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego i jego zastosowaniem w czasie pokoju oraz w czasie wojny. Wstąpienie obywatela polskiego do służby wojskowej w państwie sojuszniczym albo nawet w państwie obcym niezwiązanym z Polską żadnym układem o sojuszu lub wzajemnej pomocy, ale walczącym z państwem nieprzyjacielskim, wydaje się zgodne z interesem Polski i nie mogło powodować sankcji polegającej na utracie obywatelstwa polskiego. Natomiast odmiennie i wnikliwie należy oceniać udział obywateli polskich w służbach armii okupacyjnych, badając, czy zgłosili się do służby "ochotniczo", czy też zostali "przemocą wcieleni", co było konsekwencją narzuconego tym osobom obywatelstwa. Taki tok rozumowania doprowadził Sąd pierwszej instancji do wniosku, że skoro ojciec skarżącego podlegał powszechnemu obowiązkowi wojskowemu i wstąpił bez zgody polskich władz do SA, to utracił obywatelstwo polskie, ponieważ SA była obcą organizacją wojskową, a wstąpienie do tej organizacji nie było przymusowe, gdyż skupiała ona członków, którzy wstępowali do niej dobrowolnie.
Takie stanowisko Sądu pierwszej instancji nie oddaje w pełni złożonej problematyki dotyczącej obywatelstwa polskiego i jego utraty przez obywateli polskich zamieszkałych na terenach Polski wcielonych do Rzeszy Niemieckiej po 1 września 1939 r.
Ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz.U. R.P. Nr 7, poz. 44 ze zm.), uzupełniona ustawą z dnia 9 kwietnia 1938 r. o powszechnym obowiązku wojskowym (Dz.U. R.P. Nr 25, poz. 220 ze zm.), określała przesłanki utraty z mocy prawa obywatelstwa polskiego, wiążąc je ze zdarzeniami, które były skutkiem własnych, suwerennych decyzji osób posiadających obywatelstwo polskie. Zarówno nabycie obcego obywatelstwa, jak i przyjęcie urzędu publicznego w państwie obcym albo wstąpienie do służby wojskowej w państwie obcym (przyjęcie obowiązków w wojsku obcym lub obcej organizacji wojskowej) bez zgody polskich władz, było następstwem wyboru dokonanego przez obywatela polskiego. Jakkolwiek przepisy te obowiązywały w czasie II wojny światowej, to jednak ich zastosowanie nie mogło pomijać nadzwyczajnych okoliczności związanych z wojną, okupacją Polski i działaniami Niemiec hitlerowskich, które wcieliły część obszaru Polski do Rzeszy Niemieckiej. Przyznanie w czasie wojny obywatelom polskim przez władze niemieckie obywatelstwa niemieckiego w jakiejkolwiek formie nie było uznane przez Państwo Polskie, gdy chodzi o ludność z terenów włączonych przemocą do Rzeszy. Dlatego też powołanie przez władze okupacyjne osób wpisanych do jednej z grup niemieckiej listy narodowej do służby wojskowej w armii niemieckiej i odbycie tej służby bądź przyjęcie przez daną osobę urzędu publicznego w Rzeszy Niemieckiej nie spowodowało utraty obywatelstwa polskiego, gdyż było konsekwencją przyznanego tym osobom obywatelstwa niemieckiego (W. Ramus: Prawo o obywatelstwie polskim, Warszawa 1968, s. 156). W okresie powojennym osoby te były obywatelami polskimi, przy czym ówczesny ustawodawca zastosował surowe sankcje prawne wobec osób, które naruszyły obowiązek wierności obywatelskiej i dopuściły się odstępstwa od narodowości. W dekrecie z dnia 28 lutego 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów (Dz.U. Nr 7, poz. 30) oraz w ustawie z dnia 6 maja 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów (Dz.U. Nr 17, poz. 96 ze zm.) wprowadzono w stosunku do obywateli polskich wpisanych po dniu 31 sierpnia 1939 r. na obszarach Rzeczypospolitej Polskiej, wcielonych przemocą przez okupanta do Rzeszy Niemieckiej, oraz na obszarze byłego Wolnego Miasta Gdańska do grup niemieckiej listy narodowej postępowanie rehabilitacyjne. Celem tych przepisów nie było pozbawienie obywatelstwa polskiego osób, które nie zostały zrehabilitowane, ale zastosowanie wobec nich sankcji w postaci umieszczenia na czas nieoznaczony w miejscu odosobnienia, poddania przymusowej pracy, pozbawienia na zawsze praw publicznych i obywatelskich praw honorowych oraz przepadku całego mienia. Sankcje te zostały zniesione ustawą z dnia 20 lipca 1950 r. o zniesieniu sankcji oraz ograniczeń w stosunku do obywateli, którzy zgłosili swą przynależność do narodowości niemieckiej (Dz.U. Nr 29, poz. 270). Przepisy powołanego dekretu z dnia 28 lutego 1945 r. oraz powołanej ustawy z dnia 6 maja 1945 r. były stosowane w czasie, gdy obowiązywał dekret z dnia 31 sierpnia 1944 r. o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy, winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego. Sprawa pozbawienia obywatelstwa polskiego osób, które swym zachowaniem wykazały niemiecką odrębność narodową, została uregulowana w dekrecie z dnia 13 września 1946 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego osób narodowości niemieckiej (Dz.U. Nr 55, poz. 310 ze zm.), przy czym w art. 1 ust. 1 tego dekretu przyjęto, że zgłoszenie w czasie wojny rozpoczętej 1 września 1939 r. przynależności do narodowości niemieckiej lub pochodzenia niemieckiego samo przez się nie stanowi dowodu niemieckiej odrębności narodowej. Pozbawienie obywatelstwa polskiego na podstawie tego dekretu następowało nie z mocy prawa, ale w następstwie orzeczenia władzy administracyjnej. W związku z tym w ustawie z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim zostało przyjęte w art. 4 pkt 3 rozwiązanie, iż obywatelem polskim nie jest osoba, która mieszka stale za granicą i jest narodowości niemieckiej, chyba że małżonek tej osoby ma obywatelstwo polskie i zamieszkuje w Polsce.
Przedstawiony stan prawny prowadzi do wniosku, że przepisy art. 11 pkt 2 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego i art. 115 ust. 1 ustawy z dnia 9 kwietnia 1938 r. o powszechnym obowiązku wojskowym w stosunku do obywateli polskich zamieszkałych na obszarach Polski wcielonych przemocą przez okupanta do Rzeszy Niemieckiej, którzy zgłosili przynależność do narodowości niemieckiej, nie mogą być stosowane z pominięciem przepisów ustaw i dekretów wydanych w latach 1944-1946, które w stosunku do tych osób, pomimo zgłoszenia przez nie w czasie wojny przynależności do narodowości niemieckiej, czego konsekwencją mogła być przynależność do niemieckich organizacji wojskowych, dopuszczały możliwość wykazania, że zostały wbrew swojej woli lub pod przymusem wpisane na niemiecką listę narodową. Wykazywanie tych okoliczności może dotyczyć także wykazania, że zgłoszenie przez te osoby przynależności do SA miało charakter formalny i nie było dobrowolne. W razie wykazania takich okoliczności brak byłoby podstaw do stwierdzenia, że Albrecht von K. utracił obywatelstwo polskie z mocy prawa na podstawie art. 11 pkt 2 ustawy z 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego i art. 115 ust. 1 ustawy z 1938 r. o powszechnym obowiązku wojskowym. Wówczas jednak wymagałaby rozważenia kwestia, czy Ulrich von K. utracił obywatelstwo polskie na podstawie art. 4 pkt 3 ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim. W komentarzu do tego przepisu W. Ramus przestawił pogląd, że przepis ten odnosi się także do osób, które mieszkają stale za granicą i są narodowości niemieckiej, chociażby urodziły się po dniu 31 sierpnia 1939 r. (W. Ramus: Prawo o obywatelstwie polskim, Warszawa 1968, s. 245-246).
W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd podzielił pogląd organu, że wstąpienie do SA nie było przymusowe, organizacja ta miała podłoże ideologiczne i skupiała członków, którzy wstąpili do niej dobrowolnie. Pogląd ten jednak nie został niczym uzasadniony. Kwestia oceny przynależności do tej organizacji nie jest jednoznaczna. Jako przykład można wskazać, że w związku z ustawą z dnia 28 kwietnia 1946 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego osób narodowości polskiej, zamieszkałych na obszarze Ziem Odzyskanych (Dz.U. Nr 15, poz. 106) w zarządzeniu z dnia 6 kwietnia 1946 r. Ministra Ziem Odzyskanych (Przepisy o obywatelstwie polskim 1919-1995, Toruń 1996), przyjęto zalecenie, że sama przynależność do niemieckiej narodowo-socjalistycznej partii robotników i jej przybudówek nie stanowi w zasadzie podstawy do odmowy stwierdzenia polskiej przynależności narodowej, ze względu na wielokrotnie stosowany przymus należenia do partii (§ 6). Z kolei wśród organizacji niemieckich, do których przynależność wyłączała przynależność do Narodu Polskiego, nie została wymieniona SA (§ 5).
Z przytoczonych wyżej względów, zważywszy na naruszenie przepisów prawa materialnego, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylił zaskarżony wyrok i rozpoznał skargę, którą uwzględnił z przyczyn przedstawionych w uzasadnieniu w ten sposób, że na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ w związku z art. 135 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu pierwszej instancji. W toku ponownego rozpoznawania sprawy organ uwzględni ocenę prawną i wskazania zawarte w uzasadnieniu wyroku.
O kosztach postępowania, które obejmują zwrot opłat sądowych uiszczonych przez skarżącego oraz koszty zastępstwa prawnego, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 200 i 203 pkt 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.






do góry