Orzeczenia sądów:
Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 września 2025 r.
II OSK 1805/24
Sąd podkreślił, że akty stanu cywilnego są dokumentami urzędowymi i stanowią wystarczającą podstawę do uznania, że skarżący i jego wstępni są narodowości ukraińskiej. Skoro zaś dziadek i ojciec strony w dacie wejścia w życie ustawy o obywatelstwie z 1951 r. mieszkali poza granicami Polski i mieli narodowość ukraińską, miał do nich zastosowanie art. 4 pkt 2 tej ustawy.
Okoliczność, że dziadkowie wnioskodawcy nigdy nie złożyli oświadczenia o zrzeczeniu się obywatelstwa polskiego, nie ma znaczenia w świetle jednoznacznego brzmienia cytowanego powyżej art. 4 pkt 2 ustawy z 19 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. z 1951 r. Nr 4, poz. 25). Nie ma znaczenia w rozpoznawanej sprawie również powód, dla którego dziadkowie strony mieszkali za granicą w dacie wejścia w życie tego przepisu. Sąd administracyjny w toku postępowania w sprawie potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego nie bada legalności przesiedleń przodków wnioskodawcy, a jedynie przesłanki nabycia lub utraty obywatelstwa przez wnioskodawcę lub jego przodków.
Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 sierpnia 2025 r. II OSK 1777/24
Oznacza to, że utrata obywatelstwa przez dziadka strony nastąpiła na mocy art. 4 pkt 2 u.o. z 1951 r. Prawidłowe ustalenia faktyczne prowadzą do wniosku, że wstępni cudzoziemca byli narodowości ukraińskiej. Zgodnie z tym przepisem dziadek mieszkając stale poza granicami Polski utracił polskie obywatelstwo z mocy prawa z dniem wejścia w życie u.o. z 1951 r., czyli 19 stycznia 1951 r. Ustawa ta pełniła rolę prawnego instrumentu realizacji koncepcji jednolitego pod względem narodowym państwa. Przepis ten pozwalał na zastosowanie adekwatnego do danych warunków historycznych i ustrojowych instrumentu prawnej regulacji kształtowania struktury obywateli Państwa Polskiego. Przesłanki tworzenia się instytucji prawnych odnoszących się do pojęcia obywatelstwa pozostawały głównie w związku z późn. zm. granic po II wojnie światowej oraz z nowymi zasadami ustrojowymi państwa (vide wyrok NSA z 19 grudnia 2017 r. sygn. akt II OSK 586/16). Wskutek zmiany granic następowała migracja obywateli państwa polskiego uzależniona od narodowości. W wypadku przodków strony jako osoby narodowości ukraińskiej zostały one ewakuowane na teren dzisiejszej Ukrainy.
Jednocześnie u.o. z 1951 r. nie regulowała kwestii w jaki sposób utrata obywatelstwa przez ojca odnosiła skutek w zakresie obywatelstwa małoletniego dziecka (które nie żyło jeszcze w dacie relewantnej dla zagadnienia, tj. 31 sierpnia 1939 r.). O tyle bowiem należy przyznać rację skarżącemu, że o obywatelstwie ojca skarżącego nie mogła rozstrzygać u.o. z 1920 r. bowiem utraciła ona moc z dniem wejścia w życie u.o. z 1951 r. (art. 17 ust. 2 pkt 1). Konieczne jest zatem wywiedzenie statusu ojca z wykładni przepisów u.o. z 1951 r. Mianowicie dziecko mogło mieć obywatelstwo polskie wyłącznie, gdy oboje rodzice takowe posiadali lub gdy nie dokonali wyboru obcego obywatelstwa dla niego (gdy jedno nie było polskim obywatelem) - art. 6 pkt 1 oraz art. 8 u.o. z 1951 r. Dalej ustawa ta ustanawiała zasadę posiadania jednego obywatelstwa przez obywatela Polski. Tym samym obywatelstwo dziecka było trwale związane z obywatelstwem rodzica. Urodzony zatem w 1949 r. ojciec strony wraz ze swoim ojcem był traktowany na podstawie art. 4 pkt 2 u.o. z 1951 r. jako osoba, która nie jest obywatelem polskim
Narodowość nie jest elementem stanu cywilnego, niemniej stwierdzona w dokumencie urzędowym korzysta z ochrony wynikającej z art. 76 § 1 k.p.a. Strona, która zaprzecza prawdziwości (autentyczności) dokumentu urzędowego albo twierdzi, że zawarte w nim stwierdzenia, oświadczenia i poświadczenia upoważnionego podmiotu, od którego dokument ten pochodzi, są niezgodne z rzeczywistością, powinna tę okoliczność udowodnić.
Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 grudnia 2017 r. II OSK 586/16
Pojęcie narodowości nie jest pojęciem tożsamym z pojęciem obywatelstwa. Obywatelstwo rozumiane jest jako stosunek prawny, który zakłada istnienie dwóch wzajemne oddziaływujących na siebie podmiotów relacji - jednostki i państwa. Należy podkreślić, że pojęcia obywatelstwa różni się od pojęcia narodowości, jest związane z wewnętrznym przekonaniem przynależności do określonej grupy narodowościowej. Już w samej definicji obywatelstwa został zawarty aspekt, który powoduje, że nie można go utożsamiać z pojęciem narodowości tj. nie wskazuje ono na pochodzenie etniczne tej osoby i jest niezależne od jej narodowości. Nie można zatem przyjąć, że dziecko obojga rodziców deklarujących w sposób bezsporny narodowość (...) będzie posiadać narodowość polską.
Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 stycznia 2015 r. IV SA/Wa 1770/14
Zgodnie z art. 4 pkt 2 cyt. ustawy, obywatelstwo polskie traciły osoby zamieszkałe za granicą (w tym również na byłym terytorium II RP a obecnie b. ZSRR) jeżeli były narodowości (...). W dniu 8 maja 1958 r. zaczęła obowiązywać Konwencja między Rządem PRL i Rządem ZSRR w sprawie uregulowania obywatelstwa osób o podwójnym obywatelstwie, podpisana w Warszawie 21 stycznia 1958 r. Konwencja ta ostatecznie uregulowała kwestie posiadania obywatelstwa polskiego przez osoby zamieszkałe na terytorium ZSRR, które posiadały obywatelstwo polskie w dniu 31 sierpnia 1939 r.
II OSK 738/13 - Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie
Z samego faktu udzielenia chrztu w parafii grecko-katolickiej, znajdującej się na terenie Polski, nie wynika ani narodowość polska, ani pochodzenie polskie osoby ochrzczonej.
Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 listopada 2011 r. III SW 155/11
Obywatelstwo polskie utraciły wszystkie osoby bez względu na ich narodowość, które w dniu 31 sierpnia 1939 r. miały obywatelstwo polskie, a w dniu wejścia w życie ustawy z 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim, tj. w dniu 19 stycznia 1951 r. mieszkały stale za granicą, jeżeli w związku ze zmianą granic Państwa Polskiego nabyły zgodnie z umową międzynarodową obywatelstwo innego państwa. Przepis ten dotyczy utraty obywatelstwa polskiego przez mieszkańców terytorium Państwa Polskiego objętych zmianą suwerenności państwowej na podstawie umów międzynarodowych zawartych przez Polskę przed dniem wejścia w życie ustawy z 8 stycznia 1951 r. o obywatelstwie polskim. Choć ustawodawca nie określił wyraźnie tych umów, to niewątpliwie chodzi tu o tereny wschodnie Polski, na których zmiana suwerenności państwowej została prawnie dokonana w umowie z 16 sierpnia 1945 r. o polsko-radzieckiej granicy państwowej (Dz. U. z 1946 r. Nr 2, poz. 5).
Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 września 2011 r. II OSK 1965/10
Obywatelem polskim nie jest osoba, która wprawdzie w dniu 31 sierpnia 1939 r. miała obywatelstwo polskie, jednak stale mieszkała za granicą i jest narodowości rosyjskiej, białoruskiej, ukraińskiej, litewskiej, łotewskiej, czy estońskiej.
Skarżący nie przedłożył, ani nie wskazał żadnych konkretnych dowodów pozwalających na obalenie domniemania narodowości ukraińskiej jego matki wynikającego z jej oświadczeń zawartych w ww. aktach stanu cywilnego. Samo wyjaśnienie przez skarżącego w toku postępowania sądowego, że oświadczenie jego matki o posiadaniu narodowości ukraińskiej zostało złożone pod wpływem strachu o życie swoje oraz rodziny, bez wskazania dowodów na tę okoliczność, nie może skutecznie podważyć ustaleń organów odnośnie tego faktu.
II OSK 1965/10 - Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego
Obywatelem polskim nie jest osoba, która wprawdzie w dniu 31 sierpnia 1939 r. miała obywatelstwo polskie, jednak stale mieszkała za granicą i jest narodowości rosyjskiej, białoruskiej, ukraińskiej, litewskiej, łotewskiej, czy estońskiej.
Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego (do 2003.12.31) w Katowicach
z dnia 27 kwietnia 2000 r. II SA/Ka 1700/98
O utracie obywatelstwa polskiego decydowała nie narodowość narzucona ale rzeczywista
